Tópicos sobre a lingua galega, de novo en papel

Todo empezou aquí e, despois de moitas voltas, duns mínimos retoques e dunha pequena ampliación acabou así (aumentado con dous tópicos máis):

(Preme na imaxe para acceder ó pdf)

Portada de Tópicos sobre a lingua galega

Con Xavier Campos na presentación do caderno Tópicos sobre a lingua galega.
Casa das letras, Ribadeo, 3-07-14

Díaz Castro no arquivo de Dionisio Gamallo Fierros

Pasou o 17 de maio “y ya podemos guardar las letras gallegas hasta el año que viene”, como dicía o personaxe dunha viñeta de Xaquín Marín, mentres metía uns cantos xes dentro dun baúl.

Eu non sei se a data-festa serviu para que a xente saiba moito máis de Xosé María Díaz Castro ou se seguiremos repetindo “un paso adiante e outro atrás, Galiza” e para de contar. O que está claro é que, tal como viran os ventos, nada sobra.

A celebración a min serviume tamén para convencerme un pouco máis aínda de que resulta case imprescindible un paso ou repaso polo arquivo de Dionisio Gamallo Fierros para quen queira ter datos de primeira man sobre calquera autor galego que merodease polo Madrid de mediados do século pasado. Vou vendo, cada vez con máis datos, que todos acababan tendo relación epistolar e literaria, cando non de amizade, co polígrafo ribadense. Eu creo que, polo menos para os de Lugo, Dionisio era un referente.

Co gallo do ano de Novoneyra, xa souben da existencia nese arquivo de interesantísimo material, do que dei conta no artigo “Uxío Novoneyra no arquivo de Dionisio Gamallo Fierros”, publicado en A Trabe de Ouro, nº 88. Vin tamén algunhas cartas de Otero Pedrayo, cun curioso acróstico incluído, dirixido a Dionisio polo ourensán.

A historia repítese con Xosé María Díaz Castro, de quen hai no arquivo do ribadense un cartafol que contén oito cartas e varias ducias de poemas, ademais dun artigo de Dionisio sobre a obra de Díaz Castro.

O contido das cartas é diverso: nalgunhas, Díaz Castro felicita a Dionisio por premios que lle van outorgando, pero tamén hai interesantes alusións ó seu propio labor literario, ás súas lecturas preferidas, ás súas arelas como escritor e mesmo á súa situación persoal e profesional. Quizá a que máis datos nos achega, desde a perspectiva literaria, é unha do 2 de outubro de 1943 que inclúe, ademais de reflexións sobre os seus poemas, estas interesantes notas autobiográficas:

Fragmento dunha carta de Díaz Castro a Dionisio Gamallo

En xeral, teño a sensación de que a relación entre os dous foi evoluíndo. Nos anos 40, cando Díaz Castro exercía a docencia en Vilagarcía,  parece estreita e o de Guitiriz confiáballe a Gamallo os seus poemas para que os valorase, con alusións a unha posible publicación en libro; despois, nas últimas cartas, parece que hai algo de distancia e ata noto un certo ton de reproche por parte de Díaz Castro por non poderen reunirse e ter que dirixirse a Gamallo por carta, a pesar de vivir os dous tan cerca.

Canto ós poemas, abundan máis os redactados en castelán, pero tamén se conservan uns vinte en galego, moitos deles manuscritos. Aínda que non teño a certeza, creo que todos acabaron publicándose. Algúns aparecen no arquivo de Gamallo con título distinto ó que despois levarían ó editarse, como é o caso de “Herba pequerrechiña”, que acabou incluíndose en Nimbos como “Esmeralda”. 

Curiosamente, este poema, que foi dos máis citados nestas datas a carón de “Penélope”, non lle debía gustar moito ó seu autor, xa que aparece marcado en vermello, igual ca outros, e na carta que acompañou o envío, Díaz Castro dicíalle a Gamallo que non dese á imprenta os sinalados dese xeito “por ser personales o de valor nulo”.

Fragmento do poema "Herba pequerrechiña", conservado no arquivo.

A pesar de que lle envía este e outros textos, parece que Díaz Castro era bastante crítico co seu propio labor, pois nunha carta, tamén de 1943, dille a Gamallo:

Lo que le envío es producto de distintas épocas, como se puede ver en la evolución de mis versos. Hoy conservo la misma afición poética, pero he perdido el hábito y la habilidad. Comprendo que la mayor parte de mis trabajos no valen ni el trabajo de leerlos. Sólo le envío a título de curiosidad, por si le interesa estudiar el carácter de ellos. A mí no me gusta ninguno. Técnica torpe, arquitectura de principiante.

Entre os textos enviados está tamén un mecanoscrito de “Penélope”, que acabou sendo o poema insignia do autor, pero a min gústame máis este:

Poema mecanoscrito de Díaz Castro, conservado no arquivo de Dionisio Gamallo

Copias de todos estes fondos, tanto das cartas inéditas coma dos textos poéticos, estiveron expostas no IES de Ribadeo Dionisio Gamallo, entre o 9 de o 19 de maio, por xentileza da familia Gamallo, detalle que moito lle agradecemos.

Quen sabe cantos tesouros agardan aínda entre os milleiros de papeis do polígrafo ribadense!

Un diálogo trastempado

Houbo un tempo no que a miña amiga Luz tiña por costume mandarme felicitacións de Nadal no mes de agosto, algo que moito lle agradecía porque a froita valórase máis en tempos de escaseza.

O mesmo fago eu hoxe, ocupándome dun poema de Nadal en pleno mes de abril. Dei con el revisando vellos exemplares de prensa da zona, costume ó que me aplico cando prefiro ter información sobre sucesos do pasado antes que ler desinformación sobre a actualidade.

O texto, que se publicou o 24 de decembro de 1955 en Las Riberas del Eo, é un diálogo entre unha galega e unha castelá, e envíao desde A Veiga (Asturias) María Luísa de Trío Rico, autora da que nada sei.

Comeza o poema e despois do segundo verso xa se nos di que a galega “se admira de ver a la castellana”. Sempre fomos moi dados a admirar os de fóra.

Con todo, despois dos saúdos protocolarios e de explicar o motivo da viaxe á cabana onde naceu o neno, á galega éntralle unha arroutada patriótica e pasa a facer unha defensa da paisaxe galega fronte á seca chaira castelá, algo que moito nos alegra a esta hora do partido. Parece que Rosalía planea sobre os versos:

¡Non hay cousa máis hermosa
qu’a terriña das rías baixas!
¡Os seus bosques rumorosos –parece que agora é Pondal quen dá unha voltiña polo texto-
os seus prados d’esmeralda
[...]
Non hai cousa máis preciosa
cá miña terra adorada.

Oféndese a outra e, aínda admitindo os valores de Galicia, pasa a exhibir as fazañas castelás: Fernán González, Alfonso VI, Fernando III, O Cid, Cervantes, Calderón, Isabel a Católica e outros paisanos pásanlle polos morros á galega coma unha manda de porcos bravos en desbandada. E remacha a cousa coa inevitable alusión á superioridade da lingua castelá:

¡Ya con razón lo decía
Carlos V emperador!:
“¡El idioma castellano
propio es para hablar con Dios!”

Non pasa nada. Os galegos conformámonos con falar co demo. Con todo, a galega, “herida en su regionalismo”, contraataca cunha restra de galegos ilustres: Colón, María Pita, San Pedro de Mezonzo, o Apóstolo Santiago... e Franco. Vaia, ho! Por un momento, pensamos que ía poñer encima da mesa auténticos defensores do País e vai e abre un álbum de partidas de bautismo de renegados.

Contentámonos ó comprobar que o discurso abonda para poñer remate á loita de fillos ilustres, xusto cando chegan á cabana. Pero aínda nos espera outra labazada, outra vez á conta do idioma:

“Fáloche en castellano
ou enténdesme en galego  –dille a galega ó neno-
“¡Pois non sabes os apuros
qu’eu tou pasando, meu Neno”.

Menos mal que está á beira a curmá de Zumosol:

No pases ya más apuros
que yo hablaré por las dos –di a castelá.

Existindo Castela, para que vai ter voz Galicia...

Fermín Sánchez García, poeta en galego de Asturias

Fermín Sánchez García

Paseniñamente, imos coñecendo máis autores do occidente de Asturias que publicaron algo en galego. Boa parte do mérito de que iso suceda é de Xoán Babarro que, desde hai anos, investiga sobre o asunto e vai dando a coñecer nomes que quedarían sumidos no olvido se non fose polo seu incansable labor divulgativo.

Na súa tese de doutoramento xa incluíu alusións a bastantes autores da zona. En traballos posteriores afondou nalgúns deles e foi informando sobre outros. Na súa última achega ocúpase de Fermín Sánchez García, a quen lle dedica un artigo publicado no nº 4907 de La Comarca del Eo, correspondente ó sábado, 29 de marzo.

Nel, Babarro achéganos datos biográficos do autor de Boal, ofrécenos unha selección de textos en castelán pertencentes ó libro Reflejos poéticos e, a maiores, inclúe un poema inédito en galego, que é o que máis nos interesa desde a nosa perspectiva, e comenta sucintamente as características formais da composición.

(Preme na imaxe para aumentar o tamaño do artigo)

Para facilitar a súa lectura e a súa difusión nunha versión máis lexible, reproducimos o texto a continuación:

Boal no corazón

A poesía de Fermín Sánchez García

Por Xoán Babarro González

En 1989 Gráficas Lar de Viveiro editaba Reflejos poéticos de Fermín Sáchez García, unha obra na que o autor, con abundantes colaboracións xornalísticas en distintos medios, recompila composicións de toda a súa vida literaria. O poemario está dedicado a Boal, o “querido pueblín” onde transcorreron os seus felices anos de infancia e xuventude...

[...] hasta que la guerra fraticida,

dolorosa,

sangrienta,

canibalesca,

ha regado con sangre de sus hijos

sus tranquilas plazas [...]

O volume escolma en primeiro lugar unha serie de poesías anteriores á guerra civil, entre as que son maioría as datadas entre 1924 e 1927 publicadas en Vida boalense, revista, na que colaborara con diferentes pseudónimos, que lle debe a redacción de moitos dos seus números. Un segundo grupo, baixo o título “Penumbras carcelarias”, está constituído por poemas que van de 2 setembro de 1936 a 2 marzo de 1942, relacionados cos anos de cadea. E un terceiro, formado polas composicións redactadas entre a data anterior e o seu falecemento, que se produce o 25 de febreiro de 1990.

Fermín, fillo de José Sánchez Santa Eulalia e de Cristina García García, agricultores, naceu en Boal o 21 de maio de 1905. Realizou estudos primarios, primeiro nunha escola privada dos Mazos, ata onde se desprazaba diariamente, e, máis tarde, na pública de Prelo, onde viviu durante algún tempo cuns tíos. Nos anos de xuventude desenvolve unha formación autodidacta que irá incidindo no seu gusto polas letras.

Sendo aínda neno, traballou como peón na construción da estrada que vai de Navia a Grandas de Salime e tamén como axudante dun avogado. En 1934 adquire na propia vila unha imprenta, onde se ocupa ata 1936. Neste ano fatídico, a súa cóntase entre as moitas detencións que se efectuaron na vila asturiana. Unha detención que estivo a punto de rematar en “paseo”, entre os concellos de Boal e Coaña, se non media a oportuna intervención dun xefe da Falanxe, veciño e amigo. Calquera denuncia anónima ou rumor valía daquela para deter a alguén. A del disque fora por atribuírenlle a edición no seu obradoiro dunha propaganda do partido comunista. A pesar da intercesión, levárono preso a Castropol e de alí ao cárcere de Lugo, onde volveu pasar por trances delicados...

Por la “mirilla” que en la puerta había

sabíamos en la celda, en todo instante,

lo que en el Centro hubiese de importante

en el mismo momento en que ocurría. [...]

Na “humilde, recogida, silenciosa, la histórica Ciudad del Sacramento” coñece a Manuela Trigo Anseán, amor da súa vida e fonte de inspiración...

[...] para ti tengo un Santuario

en mi corazón, Manuela;

con tu imagen en un Trono,

ceñida por real diadema. [...]

O matrimonio, do que nacerá unha única filla, Ángeles, aséntase definitivamente en Lugo, onde Fermín recupera o oficio de impresor. Pero, no seu día a día lucense, latexarán decote os recordos do “rinconcín maravilloso”, o “llugarín de mis ensueños”...

De mi Asturias, en dones tan plural,

es el pueblín que mis recuerdos llena,

es la villina seductora y buena

que en cuatro letras se le nombra: Boal. [...]

E as paisaxes boalesas agromarán continuamente na retina poética de Fermín...

Hoy se acuerda de Armal mi débil estro

para hacerle unos versos de añoranzas. [...]

                                ***

Río das Veigas, manso río

de somnoliento caudal,

que besas plácidamente

las vegas de nuestro Boal. [...]

Desde Lugo, continuou mantendo contacto cos antigos veciños e amigos e mesmo co alumnado do Colexio Público Comarcal e con algunha das súas profesoras...

 [...] Me agrada que seamos coterráneos:

Tú, por nacer en Lugo, eres gallega,

pero vives gozosa entre asturianos.

Yo traje de mi Asturias treinta años,

pero llevo cincuenta en tierra meiga...

¡Ninguno de los dos somos foráneos!

Existen poesías coas que o autor agasallou a diferentes amigos que non foron recollidas en Reflejos poéticos e permaneceron inéditas na privacidade. Hoxe queremos facer pública a titulada “Adiós”, que conservou a boalesa Mª Dolores Rudeiros Martínez (a Dolorciñas, Lolía e Loli doutras composicións), con quen Fermín e Manuela mantiveron unha amizade familiar.

A versión que manexamos chega a nós a través dunha copia manuscrita da propia Mª Dolores. Por mor deste tipo de transmisión poida que non se garanta plenamente a total integridade do texto emanado do poeta, a pesar de que se manteña a estrutura métrica e o valor semántico global e expresivo. En principio, chaman a atención, ademais do título, os castelanismos debémoslas e pondrá, o uso de ternas por tenras e determinadas interpretacións gráficas.

Na edición que ofrecemos, ademais de enmendarmos certos erros involuntarios, actualizamos a acentuación e algún trazo de carácter ortográfico. Deste xeito, formas que aparecen no escrito como vay, y, díscelle, moriña, dexexo, ougir, dous centos e de o rostro pasan a vai, i, díceslle, morriña, desexo, ouguir, douscentos e do rostro. Fronte aos cambios anteriores, mantemos no segundo verso o antropónimo Maruxina, que, para restaurar a rima consonante, deberiamos ler Maruxiña. Desta maneira igualaríase á forma da última estrofa (e ao nome que aparece en Reflejos poéticos na composición “El gatito Kus de Maruxiña”). Igualmente, na penúltima, a voz acoitadiño somos partidarios de lela como equivalente a acochadiño “abrigadiño”, “escondidiño”...

Na lingua empregada na composición podemos identificar diferentes variantes dialectais propias das falas galegas do bloque oriental; tales como as formas verbais ouguir e dices, o adverbio abaxo, o posesivo etimolóxico sou (que alterna co analóxico seu), o indefinido muita, a contracción al (característica das falas galegas de Asturias e do concello lucense de Negueira de Muñiz), o emprego da copulativa i en posición preconsonántica, a vacilación entre “y” e “ll” nas formas pronominais ye, –ye, –lle e –llo (dáye / díceslle, dillo) así como a representación de non átono por nun (nun deixes baxar), moi habitual nos escritores galegoasturianos.

Na sentida composición, a través das sete redondillas, cun léxico que vai acumulando elementos emotivos que ofrecen diferentes interpretacións simbólicas, o eu poético transpórtase nun voo íntimo co paxariño ata alcanzar a protección no feliz val, o paraíso onde quere morar por sempre.

ADIÓS Vai paxariño a voar i díceslle a Maruxina que teño muita morriña, que desexo ir pra seu val. Pra ese val do sou peitiño, tan doce, tan pudoroso, tan terniño i amoroso, que relouco por seu niño. Si al ouguir estas tristuras ves que empezan seus chorares, déixalle chorar a mares, que desfaiga as amarguras. Pero nun deixes baxar cara abaxo as ternas bágoas; son queixumes das súas mágoas; nós, debémoslas secar. ¿Con que? Cos nosos biquiños. Dáye cen..., douscentos..., mil... Hasta que do rostro aquil queden sous ollos limpiños. Dillo así, bon paxariño, que son miñas ilusións vivir sempre e máis dimpois no seu val acoitadiño. Dillo así, bon paxariño; corre presto a Maruxiña; xa te pondrá a escondidiñas no doce val do peitiño.

La Comarca del Eo, nº 4907, 29 de marzo de 2014

Non esquecendo a Curros, lembrando a Rosalía.

I

Se reparásemos con calma na historia da nosa literatura, poida que nos decatásemos de que estamos deixando pasar por alto datas que ben merecían unha conmemoración.

O 11 de marzo, o tan sonado 11M, sería unha delas: nese día de 1881 ditouse a sentencia que absolvía definitivamente a Curros Enríquez das acusacións que contra el verquera o bispo de Ourense. Luciano Puga foi o avogado que logrou salvalo, pero na súa defensa participara tamén Juan Manuel Paz Novoa, que con anterioridade impartira clase na Escola de Comercio de Ribadeo. Certo é que o fixo en primeira instancia, e non con moito éxito, xa que daquela Curros fora condenado a máis de dous anos de cárcere e a 250 pesetas de multa.

II

O 11 M pasou sen que ninguén se acordase de Curros, pero creo que febreiro é xa o mes de Rosalía, por celebrarse o aniversario do seu nacemento.

Os meus pequechiños do agrupamento específico de 2º de ESO non quixeron quedar á marxe desta data e tamén homenaxearon a Rosalía. A nosa boa intención e a ilusión está fóra de dúbidas; o resultado que o valore cadaquén.

PREME NA IMAXE

Chemi Lombardero e a emigración a América na Mariña

Portada do libro

Agora cabía ben eiquí a impresión que deixaron os emigrantes galegos que eu tratei. Conservo na miña man dereita o estruchamento de milleiros de mans galegas, endurecidas polo traballo e moitas amolecidas pola folganza miserable. Vin o trunfo e a derrota de moitos galegos, pero endexamais ollei a súa felicidade.      (Castelao: Sempre en Galiza)

A felicidade debe ser un dos poucos aspectos que non analiza Chemi Lombardero en La huella de la emigración a América en el Cantábrico occidental, un estudo que o autor presentou hai pouco na biblioteca de Ribadeo, apadriñado polo xornalista Martín Fernández Vizoso que, nas súas intervencións, demostrou levar unha computadora na cabeza con datos ben interesantes sobre o tema. 

Ó longo de anos, o autor bebeu de fontes orais que aínda viven e, sobre todo, queimou os ollos na interminable bibliografía que supoñen os xornais da zona e arquivos diversos, case sempre mal organizados, onde constan listados de emigrantes, alistamentos de quintas e outros datos que tivo que revisar e ir contrastando liña por liña. Paciencia de taxidermista.

FOTO: J.A, La Voz de Galicia

Como resultado, case 200 páxinas nas que Chemi vai debullando cada detalle da emigración transoceánica dos mariñaos orixinarios da franxa que vai desde o concello de Valdés, na parte asturiana, ata O Valadouro e Foz, na banda galega. Cronoloxicamente, aínda que hai alusións anteriores e posteriores, céntrase no período comprendido entre finais do XIX e o comezo da guerra civil.

As causas da emigración, a percepción social do fenómeno, as accións filantrópicas dos emigrantes, as pegadas no urbanismo da zona, a promoción social dos retornados, a súa participación en colectivos cidadáns e políticos e as iniciativas emprendedoras que promoveron son os principais aspectos que Chemi analiza con detalle e con rigor nun estudo onde teñen cabida tanto as valoracións globais como a  anécdota individual, achegando numerosos detalles e nomes.

Certo é que Chemi preséntanos só o lado amable da emigración. Para que a radiografía sexa completa, botamos de menos a memoria do fracaso, que tamén o houbo, só que non deixou rastro tan visible.

Alberto Calvín, poeta de Pardiñas

Pouco coñezo a Alberto Calvín. Só mantivemos unha pequena conversa co gallo da presentación de Évos un ameicer guapo en Santiso. Nin moito falamos, que penso que tanto a el coma a min fáltannos recursos para abrir relacións cando non hai confianza. Pero, malia ás poucas palabras, gardo agradable recordo daquela breve parola.

Lembro que el, máis ou menos, dixo "e eu que fixen para que repararades en min?” Referíase ó feito de que Babarro e eu o incluísemos en Évos un ameicer guapo e A herdade que nós temos. Humildade.

Que fixeches, Alberto?! Manter vivas as palabras que agonizan e darlle uso fermoso en textos limpos. Paréceche pouco, Alberto?

Lembro tamén que me falou da falta da nai ou do pai –dubido agora-, do baleiro que deixa. Poida que hoxe o entenda mellor ca daquela.

Non nos volvemos ver, pero recordo a Alberto con moito agarimo e alegreime cando souben que obtivera unha mención de honra na VI edición do premio Arume de Poesía, convocado pola Fundación Neira Vilas, pola súa obra Flores de abruñeiros, lamentablemente inédita. Aquel día Alberto Calvín subiu ó podio a carón de Rafa Villar e Yolanda Castaño. Vaia compaña!

Alegreime de novo estes días cando souben da edición de Tiroliro. É o seu primeiro libro. En Taramundi, rodeado dos nenos que o recibiron recitando os seus poemas, Alberto acordouse unha vez máis de Xoán Babarro, o primeiro que o animou a escribir. Gratitude.

Falou tamén dun novo libro: O canto do carro. O fermoso título tráeme á memoria un fragmento do inesquecible relatorio de Felipe Lubián nas Xornadas Fermín Penzol celebradas en Ribadeo hai xa anos, publicado posteriormente en A Trabe de Ouro. Creo que hai algo que une a Alberto e a Felipe: a amor á súa terra e á súa lingua, máis alá das raias debuxadas nos mapas.

Desexo que o lapis de Alberto Calvín, afiado seguramente cunha navalla do seu amigo Juan Carlos Quintana, poña aínda moitos máis libros na biblioteca eonaviega, caladiñamente, como el fai as cousas.

Disparadores creativos: unha narcochapuza

I

“Nada hai na literatura que non sucedese antes na realidade; nada hai na literatura que estea tal e como sucedeu na realidade” –oínlle dicir unha vez a Torrente Ballester.

A realidade é fonte de inspiración e non sorprende que vivencias íntimas acaben sendo obxecto de tratamento artístico por un creador ou que feitos de gran transcendencia social (a guerra civil, o franquismo, o Prestige, ...) deran pé a que varios autores os tomasen como punto de partida para as súas obras. O que é raro é que un feito anecdótico, un pequeno detalle, funcione como disparador creativo para máis dunha persoa. Pero veremos que ás veces pasa.

II

O día 1 de decembro de 2006, Xuan Bello estivo no IES Gamallo Fierros de Ribadeo para falar da súa obra. Xuan Bello é unha das miñas poucas debilidades literarias. Eu son máis de textos concretos ou de libros ca de autores en xeral, pero no seu caso sábeme a mazá madurada en herba seca cada liña que escribe. Convidárao ó centro porque me amola que as culturas galega e asturiana estean viradas de costas sendo tan próximas e, máis aínda, por compartiren a póla común que é o galego do Eo-Navia. Falo de cultura, non de mapas con raias riscadas a capricho.

Aquel día Xuan Bello paseou por Ribadeo, tomou café no Cantón e leu a prensa, que recollía novos datos sobre un intento de introducir en Galicia un cargamento de droga valéndose dun narcosubmarino caseiro construído por un carpinteiro de ribeira que baixara os planos de internet. Unha chapuza ó estilo das que Carlos Mella retratara tan ben uns anos antes en “O conto do arrepiante crime galego”, artigo que deberían ler todos os delincuentes do país antes de botarse a facer unha falcatruada sen glamour para que todo o mundo acabe rindo á conta nosa.

Pouco tempo despois Xuan Bello enviábame un texto nacido aquel día daquela noticia. A partir da chapuceira operación do narcobatiscafo, el teceu un precioso relato no que, despois de que Ramiro, supervivente dun naufraxio, confese que o único que lle fastidia desta vida é non poder ver o propio enterro, Xuan remata referíndose á “lluz de Ribadeo qu’a mi me pon na mirada de siempre una mirada distinta. Mas o menos, digo yo, aquella que tendríen los contrabandistes que lo vien too. Too, menos la frontera”.

O conto publicouse daquela en castelán na prensa asturiana e, máis tarde, o autor incluiu a versión orixinal en asturiano no seu libro La hestoria tapecida. Ó lelo, imposible non lembrar “Os montes de Mourne”, un magnífico relato de Gerry Adams, que fala tamén de fronteiras que non hai, alá en Belfast. Pero iso queda para outro día.

III

Desde que no 2004 publicou a súa primeira obra, Diego Ameixeiras foi facendo camiño de seu na nosa literatura, converténdose nos últimos anos nun dos autores máis destacados da narrativa negra, tendencia inaugurada para a literatura galega por Carlos Reigosa con Crime en Compostela (1984).

En 2012 publicou Todo OK. Eu non lera esta novela ata estes días, e nada máis abrila, sorpréndome ó ver que comeza cunha reseña do asunto do narcosubmarino ó que antes nos referiamos:

“En agosto de 2006, unha organización colombiana planeou introducir en Galiza varias toneladas de cocaína cargadas no interior dun narcosubmarino, pero a operación nunca chegou a realizarse. O somerxible non reunía as mínimas condicións de seguridade e acabou sendo localizado pola Garda Civil tras ser abandonado cos motores en marcha e o depósito cheo de combustible.
Tres meses máis tarde, o xuíz ordenou a detención dos principais implicados no suceso.
[...]

Inés, involucrada naquela tentativa, loita por refacer a súa vida por carreiros dereitos, ou non tan dereitos, de xeito que o cárcere non se lle cruce no camiño.

IV

Nada teñen que ver, nin polo estilo nin polo contido, o relato de Xuan Bello e a novela de Diego Ameixeiras, pero os dous viron no mesmo motivo a luz para imaxinar. Unha noticia de prensa, unha chapuza do crime (des)organizado deu pé á creación literaria de dous autores distintos.

É que as historias literarias andan soltas por aí, á espera de que alguén as pille e as pula.

"Carta entr'aberta" de Ramón Traveso a Francisco Lanza

Pouco a pouco van aparecendo os textos dos nosos vellos poetas. En dúas ocasións (1 e 2) referímos xa a Ramón Traveso. Sospeitaba ter visto máis textos del, pero non lembraba cando nin onde. Hoxe, revisando arquivos, dei con este recorte de marzo de 1927 que me enviara Xoán Babarro, que gardara e que xa non lembraba.

O poema vai dirixido a Francisco Lanza, fundador e primeiro director de La Comarca del Eo. Ramón Traveso gaba o labor de Lanza como xornalista, dálle conta da propia saúde e pregúntalle por un tema que durante anos estivo presente na actualidade local: o trazado do ferrocarril. Nesta ocasión refírese ó ferrocarril central que había unir Ribadeo con Vilafranca e que nunca chegou a existir. Daquel proxecto, o único que quedou foi "Vilafranca do Bierzo" como nome para unha das rúas principais de Ribadeo e "Ribadeo" para unha de Vilafranca, tamén chamada "Calle del Agua".

Un texto esquecido de Manuel María

[SE CADRA INTERESA VER NOTA A FINAL ANTES DE COMEZAR A LER]

Segundo un autor vai deixando atrás anos e libros, vai aumentando a posibilidade de que algún editor queira publicar a súa Obra Completa, posibilidade que medra bastante se ó autor lle dá por morrer.

Cada caso é cada caso, pero se algo teñen en común as obras completas de todos os autores é que nunca están completas. Por moito interese que poña o recompilador, sempre ha de haber algún texto disperso que se lle escapa.

Manuel María non foi unha excepción. En 2001 Espiral Maior publicou a súa Obra poética completa (I e II), pero non inclúe todos os seus textos. O autor chairego faleceu no 2004, polo cal é é moi probable que el mesmo revisase a edición e que o feito de deixar fóra algúns textos fose unha decisión persoal consciente. Tamén pode ser que, tendo en conta a súa enorme fecundidade creativa, nin el mesmo conservase todos os poemas, especialmente os que se publicaron en revistas e non chegaron a editarse en formato libro.

Hai algúns anos chegou ás miñas mans un deses textos de Manuel María que non está na súa Obra poética completa, e aínda que xa o teño divulgado entre o meu alumnado e tamén nalgunha rede social, desde hoxe vouno deixar no meu blog para que se difunda urbi et orbi, que ben bonito é e ben merece saír do tobo no que está abandonado.

Trátase dunha separata numerada do nº XI de Papeles de Son Armadáns (febreiro de 1957), a revista que dirixía Camilo José Cela en Palma de Mallorca. En concreto, é o nº 40 dunha tirada de 50 exemplares. Nunha ocasión, tiven oportunidade de ensinarllo ó propio Manuel María e confesoume que nin el mesmo o conservaba.

A separata inclúe unha tradución do texto ó castelán feita por M. T., coa autorización do propio Manuel María. O poema vai dirixido a unha moza que está lonxe, porque a bota de menos. Trátase, seguramente, de Saleta Goi, a quen coñecera en 1956 e coa que casaría no 59. A sensación de ausencia acentúase pola presenza do outono, unha estación á que Manuel María lle prestou bastante atención nas súas composicións, ata o punto de dar título a un libro, no cal non sabemos se está incluído o texto ó que nos referimos. Outono, distancia, soidade...

Un no Outono non debe chorar pra non matarse.

Camilo José Cela nunca demostrou moito interese pola nosa lingua, pero sería inxusto non recoñecerlle que, xa nos anos 50, deu cabida na súa revista a autores que escribían en galego (Celso Emilio, Manuel María, Neira Vilas, ...) e a reseñas de libros galegos publicados por Galaxia. Seica o de Padrón morreu sen ver cumprido o seu desexo de que se coñecese ese seu apoio á cultura galega, segundo nos conta Carlos Casares “Á Marxe” o 18 de xaneiro de 2002. Supoño que o prematuro falecemento de Casares impediu que chegasen a publicarse eses papeis que unha bolseira fora recompilando na Fundación Cela.

Máis nada, que o que importa é o texto de Manuel María. Velaquí o deixo:

NOTA POSTERIOR:
Xusto é recoñecer un erro e agradecer a corrección que nos fan: comunícanme que o poema si está na Obra Completa porque se publicou en libro nos anos 60, pero desde a Fundación Manuel María indícanme que descoñecían que saíse anteriormente en "Papeles de Son Armadáns". Quede polo tanto esa pequena achega e o poema para quen queira desfrutalo

Ribadeo na "Antoloxía consultada de poesía galega" de Arturo Casas

Lin ultimamente a Antoloxía consultada da poesía galega (1976-2000) de Arturo Casas, que a un tamén lle gusta de vez en cando que lle dean as fabas escollidas. Tivera o libro varias veces na man, pero sempre me pesaran demasiado as súas setecentas e pico páxinas. Desta vez fixen músculo e lino de cabo a rabo.

Ben sabido é que nas antoloxías uns pasan para dentro e outros quedan fóra e a criba nunca se fai a gusto de todos. Niso, a poesía non é tan distinta ó fútbol, onde o equipo deseñado polo adestrador nunca cadra co de cada un dos os seareiros. Con sermos conscientes diso, problema resolto.

Nesta ocasión, o adestrador Arturo Casas quixo darlle voz ós seareiros e artellou unha antoloxía consultada, ou sexa, non foi el quen fixo a escolla ó seu gusto, senón que pediu a opinión de 200 persoas vinculadas dalgún xeito co asunto (autores, editores, críticos, profesores, ...). A cada un deles pediulle que elaborase un listado cun máximo de quince autores de poesía galega e outro cun máximo de dez libros. Fixeron os deberes máis ou menos a metade dos especialistas ós que se lles pediu colaboración.

Luz Pozo Garza

Despois de facer o cómputo de todo, Arturo Casas elaborou tres listados: un cos autores máis votados, outro coas obras  máis citadas e elaborou unha terceira lista coa suma da presenza dos autores na relación dos títulos, porque non ten por que haber relación directa entre as dúas listas anteriores, xa que un autor pode aparecer citado sen que se escolla ningunha das súas obras, igual que pode aparecer con máis dunha, e unha obra pode aparecer entre as preferidas, sen que, globalmente, o autor se considere con méritos para aparecer entre os escollidos.

Se observamos as tres seleccións, vemos que en todas hai representación porcentualmente importante de autores vinculados dalgún xeito a Ribadeo, xa que Xavier Rodríguez Baixeras e Luz Poz Garza  están sempre presentes.

Xavier Rodríguez Baixeras

No primeiro listado, Xavier R. Baixeras é o 4º autor máis mencionado, só por detrás de Ferrín, Álvarez Cáccamo e Avilés de Taramancos. O 7º posto ocúpao Luz Pozo Garza, separada de Baixeras por Pilar Pallarés e Uxío Novoneyra.

No listado de obras, Códice Calixtino de Luz Pozo ocupa o 6º posto, precedida só por Con pólvora e magnolias (Ferrín), Herba aquí ou acolá (Cunqueiro), Estirpe (Ferrín), Livro das devoracións (PIlar Pallarés) e Cantos caucanos (Avilés de Taramancos). No posto 19 sitúase Fentos no mar de Xavier Rodríguez Baixeras e o listado das 25 máis mencionadas péchase con outra obra de Luz Pozo: Prometo a flor de loto.

No tercero listado, o que fai unha lectura sumatoria dos autores na relación dos títulos, Luz Pozo sitúase no 7º posto, seguida inmediatamente por Xavier Rodríguez Baixeras. Por diante deles, só Ferrín, Avilés de Taramancos, Cunqueiro, Pilar Pallarés, Xosé Mª Álvarez Cáccamo e Chus Pato.

Habería que mirar con calma as xeografías dos 25 autores que compoñen cada un dos listados de nomes e as dos autores das 25 obras máis citadas, pero non creo que ningún concello do tamaño de Ribadeo teña tanta presenza.

Sei que non se trata máis ca de estatísticas que son o resultado obxectivo de escollas subxectivas, pero ben orgullosos debemos estar os que por aquí habitamos de estar tan ben representados.

A invernía das palabras

Hai uns anos entrei nunha tenda irlandesa na que vendían os típicos recordos que se levan e despois estorban na casa. Entre todos os produtos, chamoume a atención que vendesen palabras escritas nunha especie de azulexos.

Si, eran palabras en irlandés, sen máis, unha por cada cadro. Supoño que se trataría de vocábulos en desuso ou deses que sempre aparecen nos listados de palabras fermosas cando toca poñerse melancólicos.  

Pareceume algo triste que alguén teña que pagar para ter cerca de si palabras que deberían formar parte da súa vida diaria, pero tampouco me sorprendeu a ocorrencia porque ben sei que hai palabras que morren cada día sen que ninguén as bote de menos nin rece por elas. Ata hai quen se empeña en acabar de rematalas.

Non dixen nada porque ó paso que imos non descarto montar un día un tenderete para forrarme vendendo palabras galegas pintadas en lousas. Palabras coma esas que Marilar Aleixandre chamou “descarreiradas” nun dos seus relatos. Xa sabedes: vagalume, bolboreta, ledicia, agarimo, ...polbo.

Acordeime daquela tenda irlandesa este nadal, cando vin na Estrada un escaparate dunha zapatería onde había pratos con palabras galegas relacionadas co inverno estrados no medio do calzado. Ben feito!, que neste triste país moita xente xa nunca di neve nin néboa e descoñece totalmente xiada, xistra e outras invernías.