Sei que teño o blog cheo de trapalladas. Debería facer limpeza, pero cústame quitar cousas do medio. Escolle ti o que che pareza e non fagas caso do resto.

31.7.17

O galego de Asturias: síntomas de normalidade

Os días 26 e 27 de xullo tiveron lugar en Ribadeo as XV Xornadas de Historia Local, promovidas pola Asociación Cultural Francisco Lanza, que nesta ocasión tiveron como tema “Comarca do Eo. Unha historia común”. 
Cartel das XV Xornadas de Historia Local, Ribadeo, 2017
Na primeira sesión Ángel Prieto Souto, de Santiso de Abres, falou de “A cultura como valor económico”. O segundo día correspondeulles a quenda a Quique Roxíos e a Héctor Acebo, que participaron nunha charla-coloquio co título de A comarca do Eo, unha soa lingua”, que tiven a honra de moderar. Rematou a xornada con música a cargo de Toyemerendas, o último grupo promovido por Abel Pérez, da Veiga, onde segue contando coa voz de Ruth Martín, que xa estaba en Folkgazais.
Quique de Roxíos e Héctor Acebo. No medio, o moderador

Actuación de "Toyemerendas"

A comezos de xullo, onde o río Eo deixa a un lado a parroquia de Abres (A Veiga - Asturias) e a outro a de Ría de Abres (Trabada - Galicia), tivo lugar unha nova edición do festival Eu son Eo, un encontro coorganizado polos dous concellos, no que durante dous días hai, ademais de actuacións musicais, outras actividades que poñen en valor a cultura común das dúas bandas do río.
Cartel de "Eu son Eo", 2017

En xuño, o xa mencionado Quique Roxíos, resultou gañador do certame poético Anduriña voandeira, convocado pola Irmandade de Centros Galegos de Euskadi. O poeta asturiano de Bual, agora afincado en Donosti, presentou unha obra en galego que enviou baixo o título de Personaxe descoñecido. Cóntanos os detalles el mesmo no seu blog.

Sabemos que Héctor Acebo, xornalista de Santiso de Abres, ten tamén preparado un poemario en galego que esperamos ver pronto editado. Mentres, confórtanos ler as súas habituais colaboracións en galego en La comarca del Eo e no suplemento "A Mariña", do xornal El Progreso.

En abril, Quique Roxíos -nos últimos tempos non para- organizou na súa casa natal unha xuntanza de máis dunha ducia de persoas con ideas diferentes pero con sensibilidade cara á lingua e cultura da comarca. Parece ser que a intención é avanzar por ese camiño, buscando puntos de encontro que beneficien a causa xusta da defensa do galego do occidente de Asturias. O propio Quique redactou a crónica dese evento para a sección "Voces" da web de Prolingua.
Xuntanza en Roxíos (Foto do blog de Quique de Roxíos)
Máis alá aínda, en Xixón, seica anda nos últimos tempos o asturiano de Xío Xosé Rico e o galego de Ribadeo Toni Deaño facendo microteatro polos bares, representando con éxito en galego fragmentos de Fridom Spik de Jaureguízar. Cónstame que o feito de que o espectáculo sexa en galego non impide que o público o acolla favorablemente e se mate a rir. A ninguén se lle ocorre falar de colonización.
Portada de "Fridom Spik", de Jaureguízar

Son, se cadra, pequenos chanzos e está por ver a súa repercusión na convivencia da zona e no compromiso coa cultura común, pero un prefire interpretalos como síntomas de normalidade fronte ás augas interesadamente avoltas que baixaban hai só uns anos, cando parecía un día si e outro tamén que a raia que alguén pintou un día no mapa entre Asturias e Galicia era o Mississipi que ninguén debía atreverse a cruzar.

25.6.17

Centenario da escola "Rosalía de Castro", de Laro

Foto: http://mapas.consellodacultura.gal/escolas/,
collida á súa vez do Fondo Gráfico do Arquivo da emigración Galega.
Xa me teño referido noutras ocasións á escola de Laro, onde me meteron por primeira vez un pizarrillo na man.

Téñenme contado que o meu primeiro día non foi precisamente o máis feliz da miña vida e tamén que, cando xa ía contento coma un paxariño en abril, mandáronme para a casa un ano máis. Debín ser o expulsado máis precoz da historia do ensino, pero debe constar que foi por motivos administrativos e non disciplinarios.

Durante moito tempo aquela escoliña humilde non foi para min máis ca iso, a primeira escola, pero co paso dos anos medrou a consciencia e acabei sabendo información que me emociona:

Segundo informan na web do Consello da Cultura Galega, de onde collo os datos e as imaxes que inclúo aquí, a escola promovérona os emigrantes de Silleda en Bos Aires e foi a primeira das que crearon no concello.
Captura de pantalla da web do CCG

Nese interesante sitio pódense ver tamén os planos, coa distribución que eu aínda acordo:
Foto: http://mapas.consellodacultura.gal/escolas/
collida á súa vez do Fondo Gráfico do Arquivo da emigración Galega.

Foto: http://mapas.consellodacultura.gal/escolas/
collida á súa vez do Fondo Gráfico do Arquivo da emigración Galega.

En 1928 puxéronlle de nome nada máis e nada menos ca Rosalía de Castro.
Captura de pantalla da web do CCG.

A escola fundouse o 15 de agosto de 1908, pero o edificio inaugurouse en 1917, segundo se pode comprobar aínda nunha placa da fachada. 
Foto: http://mapas.consellodacultura.gal/escolas/
collida á súa vez do Fondo Gráfico do Arquivo da emigración Galega.

Cúmprense este ano, polo tanto, cen anos da inauguración do edificio. Xa que o centenario da fundación da escola pasou desapercibido, se cadra non sobraba agora algún tipo de conmemoración...
A escola na actualidade. Foto: http://mapas.consellodacultura.gal/escolas/
collida á súa vez do Fondo Gráfico do Arquivo da emigración Galega.
............................................
NOTA: Descúlpesenos a reprodución das imaxes sen permiso previo.

15.6.17

A praia das Catedrais na literatura galega

Un día que viña o aire a favor inventei unha materia sobre literatura clandestina. Cousas da LOMCE. Non é que trate de literatura ilegal; chámolle clandestina porque traballamos sen papeis, como lle sucede a moita xente que sobrevive na vella Europa.

Bauticeina como Literatura galega e sociedade porque había que buscarlle un nome que aceptasen no rexistro civil das autoridades, pero en confianza denominabámola así: Literatura galega clandestina. Outras veces iamos máis alá e atreviámonos con Literatura galega para ateos, porque a materia é alternativa á Relixión.

Ana, ManuelClaraMateo, Irene, RamónMaría e Simón foron os atrevidos que riscaron esa opción no impreso da matrícula do 2º de BAC que hai pouco rematou. Tratei de levalos polos camiños que unen a literatura galega co cine, coa música, coa fotografía, co audiovisual, cos novos medios de difusión, mesmo con outras artes como a escultura ou a pintura. Tamén viaxamos á inversa e crearon booktrailers, preciosos textos literarios a partir de imaxes, etc. E fixérono fermosamente.

Rematamos o curso cun traballiño sobre a presenza da praia das Catedrais na literatura galega. Fomos xuntando as pezas do puzle e despois Tania púxolle o ramo á obra cunha magnífica montaxe. Penso que ben merece a pena que se lle dediquen uns minutos, sen esquecer o remate, onde se pode comprobar que, ademais de aprender, pasámolo ben:

Non sei cales serán os camiños futuros desta materia, pero gardarei sempre na memoria o recordo desta primeira promoción, con quen tan a gusto me sentín.

6.6.17

"Tópicos sobre a lingua galega", outra vez

Tópicos sobre a lingua galega, editado pola Mesa pola Normalización Lingüística
Houbo un tipo alá en México que un día, se cadra, cargou o carro con tequila en exceso e garabateou con acerto corenta ou cincuenta follas. O tipo chamábase Juan Rulfo e a aquela tandada de cuartillas chamoulle Pedro Páramo.

É certo que tamén publicou outras cousiñas, co mesmo bo ollo para os títulos, pero o que lle deu nome foi aquela obra publicada por primeira vez no 55 e que despois se reeditou, reimprimiu, traduciu e fotocopiou centos de veces.

Se non fose disparatada a comparación, diría que uns cantos folios que unha vez escribín case a xeito de brincadeira van polo mesmo camiño.

Chameille en orixe Tópicos sobre a lingua galega e nunca pensei que chegasen moito máis alá da papeleira que hai onda a porta da miña casa. Errei: difundíronse primeiro en fotocopias, despois en formato dixital, o Concello de Ribadeo editounos por primeira vez en papel, aparecen fragmentos en libros de texto e noutras publicacións e, recentemente, acaban de editarse de novo.

Desta vez foi a Mesa pola Normalización Lingüística, a través de Mónica Pazos, quen me pediu autorización para publicalos nunha fermosa colección de peto e difundilos coincidindo co Día das Letras Galegas deste ano.

Agradezo unha vez máis tanta atención inmerecida, aplaudo e presumo da fermosa edición que deseñaron desde a MNL e, ó mesmo tempo, lamento que sexa necesario explicarlle á xente asuntos que deberían ser evidentes, desmentir afirmacións que deberían avergonzar a quen as di, tratar de facer País en tempos de demolición programada.

E que me desculpe Juan Rulfo, por metelo nesta festa con tanta desmesura.

26.4.17

Expulsións

Puerto Lápice
I
Andei polas terras do Quijote. Non estaba previsto, pero camiño do mar de plástico cadrou parada en Consuegra e, á volta, parada e fonda en Puerto Lápice.

Seguramente me custase asentarme por alá, pero gústanme as estadías ocasionais nesas terras nas que un sobe a un outeiro con muíños de vento ou sen eles e ve medio mundo. Gústanme as oliveiras en ringleira, o verde fermoso das amendoeiras, as viñas baixas que han dar un bo tinto cando chegue o día, as prazas tan abertas...

II
Á volta decátome de que levo meses con El viaje de Don Quijote de Julio Llamazares á vista, no meu escritorio, sen buscarlle acomodo despois dunha lectura que rematei hai tempo. E lembro o motivo: tiña unha débeda pendente que  me dispoño a saldar.
Portada de "El viaje de Don Quijote", de Llamazares
Llamazares é un autor que leo con agrado. Non é que adoite quedar con nada impactante do contido cando remato unha obra súa, pero déixame un pouso de sensacións agradables, unha melancolía se cadra algo depresiva pero que me reconforta.

Non foi así desta vez. Todo ía ben na viaxe ata que pasamos os Monegros. Foi unha lástima que non quedase varado alí o seu percorrido seguindo as andanzas de Don Quijote. Foi unha lástima que non rematase o papel se escribe ó vello xeito ou cascase o disco duro se escribe acorde cos tempos.

Todo ía ben, pero ó pasar os Monegros e adentrarse “Por tierras de Cataluña” escribe: 
"[...], la encargada del Museo Comarcal de l’Urgell ni siquiera se molesta en responderme en castellano, pese a que ve que no hablo catalán”.
Teño a Llamazares por un tipo sensible e sensato, por iso non entendo o malestar que transpira ese fragmento. Seguramente, a pesar de non falar catalán, Llamazares non ten problema ningún para entendelo e non vexo que mal hai en que unha conversa teña lugar en dous idiomas distintos se hai intercomprensión.

Eu, como galegofalante, funme habituando a detectar cando me entenden e cando non. Non é moi difícil. E se me entenden, non vexo necesidade de cambiar, aínda que sei que moitas veces iso molesta. Négome a ser galegocalante. Xa non sei que podemos facer os que falamos un idioma distinto do castelán para que non se pense que o facemos por amolar, senón que obramos coa mesma naturalidade coa que os da Terra Ancha falan no seu. É algo tan simple coma iso.

III
"Hay espacios que acogen, otros que te dejan estar, algunos –muchos– que te expulsan”, escribiu Xuan Bello nun dos seus saludus dominicais. Eu penso que esta atinada afirmación do de Paniceiros é aínda máis aplicable ás persoas: hai xente que te acolle; outros que te deixan estar, algúns –moitos- que te expulsan.

Que non sorprenda, portanto, o desexo de marchar.

13.3.17

Toponimia de Agolada

Luz Méndez e outros, antes de comezar a presentación de "Toponimia de Agolada"
Volvín ós pendellos de Agolada, que xa non teñen feira pero si vida. Desta vez o motivo foi a presentación de Toponimia de Agolada, de Luz Méndez, co que se inaugura a colección "Terra Nomeada", promovida pola RAG coa colaboración económica –sempre imprescindible- da Deputación de Pontevedra. É unha interesante iniciativa coa que se pretende espallar o coñecemento e o valor da toponimia dun xeito divulgativo, fuxindo de explicacións para expertos que moitas veces resultan excesivamente densas para o gran público.

O local escollido no recinto dos pendellos quedou pequeno para a ocasión. Foi unha lástima que chegase puntual para a presentación do libro porque perdín case toda a visita guiada que o historiador Manuel Bustofixo previamente polo conxunto arquitectónico dos pendellos. Tendo en conta o pouco que aínda pillei e os coñecementos e entusiasmo do guía, estou seguro de que debeu ser ben interesante.
Un momento da presentación
Houbo varias intervencións de expertos e de autoridades: o Alcalde de Agolada, o representante de Cultura da Deputación, Gonzalo Navaza, Xesús Ferro e a propia autora. Todas elas foron amenas e non moi extensas, algo que tamén se agradece cando os participantes son moitos e un está de pé. Tamén tocaron os gaiteiros de Bico da Balouta e cadrou que acabei parolando cun deles asentado alá pero nado en Ribadeo. Tivemos tempo para que recordase un pouco o Ribadeo da súa infancia, para que me contase a historia do tesouro do Marqués de Sargadelos e como el, sendo novo, revisou unha por unha todas as covas da ría de Ribadeo por se daba con el.

Por se todo isto fose pouco, cadrei alí co sempre mestre e vello amigo Vázquez Pintor, con quen me retratei na noite. Recordamos a anterior visita ós pendellos, cando aínda non estaban amañados, e como aquela mesma tarde acabamos pingando coma pitos e medio espidos para enxoitarnos na palleira da súa estirpe de Quián, un dos topónimos que Luz Méndez explica no seu libro.
Con Vázquez Pintor
Mereceu a pena a viaxe. 

15.1.17

Seseo en Rinlo

Rinlo en Google maps
En Dialectoloxía da lingua galega (Xerais, 1990), o profesor Francisco Fernández Rei escribe, a propósito do seseo:
No galego oriental este fenómeno é insólito; de tódolos xeitos, aínda que esporadicamente, a súa existencia está documentada en Rinlo (lugar mariñeiro de Ribadeo) [...]
Francisco Lanza referírase tamén ó seseo en Rinlo en “Falan os de Ribadeo”, publicado no nº 114 da Revista Nós, en 1933. O artigo, xunto a outros dous do mesmo autor, reeditouno Edicións do Castro en 1974, con limiar e notas de Eduardo Gutiérrez, e volveuse reeditar no 2001. Nese traballo, Lanza inclúe un apartado titulado “Pobos e xentes” onde di:
Rinlo.- Ós rinlegos, porque falan coa ese, chámaselles sorosos; na festa do seu patrón, San Pedro, comen casón cosido, casón asado, casón estofado, casón mechado e casón encasolado.
 “Cason” é a pronuncia con seseo de “cazón” (Galeorhinus galeus), un peixe que seica é algo parente dos tiburóns, pero non medrou tanto.

É todo canto sei do seseo en Rinlo e é todo canto lle conto ano tras ano ó meu alumnado, cando toca falar do asunto. Nos anos que levo dando clase (ou intentándoo) en Ribadeo, que non son poucos, esta información sempre resultou sorprendente para a rapazada, incluso para os de Rinlo, que nunca oíran falar deste trazo dialectal na súa parroquia. E a cousa quedaba aí. Remataba a clase e cada un para a súa casa.

Foto aérea de Rinlo, de Humberto P. Pool (collida de internet, que o autor desculpe a apropiación indebida)
Pero este curso teño como alumna a Marta Fernández Díaz, rinlega inqueda, curiosa e con ganas de aprender. Poucos días despois de que eu falase do seseo en Rinlo na aula, Marta veume cunhas anotacións que fixera con axuda da familia, onde hai xente que lle ten oído falar diso ós vellos. Non é que ningún dos vivos lembre o seseo, pero si que teñen oído que algún antepasado dicía que antes se falaba así.

Nas notas de Marta figura que non tiña seseo Tona -nai da informante actual-, que naceu no 1915, pero si que o tiñan súa nai e súa tía. Tampouco o tiña Concha, nada no 1912 nin a mamá Xeba, que nacera en 1890.

Polas contas que botaron, calculan que o seseo debía estar vivo en Rinlo aínda entre os nacidos cara a 1870 e 1880.

Aí queda o dato, que moito lle agradezo a Marta e á súa familia

8.12.16

Cameos literarios

Seica Carlos Casares aparece como personaxe en A ferida do vento, o último libro de Riveiro Coello. Collendo prestado o léxico do cine, supoño que a iso se lle pode chamar un cameo literario.

Deume agora por pensar noutros cameos en textos literarios. Sempre se falou das alusións de Góngora a Quevedo e viceversa, pero iso non eran cameos; eran pedradas. Tamén sei dalgunha pedrada nas cantigas galego-portuguesas medievas:

Foi un día Lopo jograr
a cas dun infançón cantar,
e mandou-lh'ele por don dar
tres couces na garganta;
e fui-lh'escass', a meu cuidar,
segundo com'el canta.

Escasso foi o infançón
en seus couces partir entón,
ca non deu a Lopo, entón,
máis de tres na garganta;
e máis merece o jograrón,
segundo com'el canta.

Vese que eran amigos Martín Soares e o xograr Lopo...
Pero interésanme os cameos amigables, as aparicións breves redactadas con respecto, a xeito de homenaxe. Nese sentido, coñezo algúns casos que aluden a xente de por aquí arriba:

Marilar Alexandre en O coitelo en novembro cita a escritora ribadense Eva Moreda, a carón doutros autores.
A. M.? Calquera sabe. Pode corresponder a varias persoas. Ou mesmo a alguén que nunca publicou e que non sexa posíbel localizar. Se fose E. M. podería tratarse da narradora Eva Moreda. Seguro que é A?


En Funambulistas, Mercedes Leobalde fai unha pequena alusión a Luz Pozo, relacionándoa por proximidade cun sonado electrecista do Milladoiro:
O Códice Calixtino que che digo que teño non é o de Luz Pozo, amiga, que tamén, senón o bo, ese que desde hai varios días o mundo todo anda procurando con tanto afán.

Luz Pozo e o tamén ribadense Daniel Cortezón aparecen no poema “Gacetilla literaria”, pertencente en Documentos personaes, de Manuel María, no que pasa revista da actividade literaria do momento:

[...]
Cuña Novás hai tempo non pubrica.
Novoneyra metido no Courel.
Cunqueiro, tan fino e inxenioso.
Fole anda a rematar unha novela.
Luz Pozo Garza está en Viveiro.
Os versos de Xohana Torres son moi bos.
Todo este trevello enriba dun.
Maside en Compostela. Otero Pedrayo
a falar longamente no café.
Ferrñin, Mourullo, Franco Grande,
López Nogueira, Lorenzo e Cortezón
coa súa mocedade madura por bandeira
[...]





















Tamén na literatura castelá hai algún cameo ribadense:

Nalgún garito do Madrid dos anos 50 seica se celebraban tertulias literarias que eran coma un saloon do Oeste; era habitual que os recitadores se visen interrompidos polos espectadores. Rafael Azcona, na novela Los ilusos, reeditada hai uns anos pola coruñesa Ediciones del Viento recrea aquel ambiente e introduce un personaxe chamado Dionisio, que seica vén a ser o polígrafo ribadense DionisioGamallo Fierros:
Se volvió decidido a pegar a quien hubiera profanado la emoción del instante con aquel alevoso comentario. Era un hombre con mirada de pájaro, vestido de negro y cargado con una enorme carpeta. El poeta Garruchero, cordial, le palmeaba la espalda.
- ¡Hombre, Dionisio!... Al fin y al cabo…
- ¡Idiotas todos! Y ese pobre mentecato, más que ninguno. ¡Haciendo versos a los ochenta años! ¿No has visto a Silvestre?
- No, no…
- Me voy. No quiero entontecerme.
Paco miraba, interrogándole, a Garruchero. Este explicó:
- Es Dionisio. Nada, no hay que hacerle caso. Siempre está así.
Le extrañó a Paco aquella pasividad de su nuevo amigo, tan violento hasta entonces. ¿Quién demonios era aquel Dionisio?

Otero Pedrayo referiuse tamén a Dionisio Gamallo nun acróstico inédito:

UN ACRÓSTICO DEL TIEMPO VIEJO

Diulle ó ser a dozura mariñeira
I a cume do Mondigo, azul vixía
Onde tecen as fadas da neboeira
Namorouno da estrofa largasía.

Ispindo o curazón car’á senlleira
soedá dos fortes, n’il se ll’a acendía
Ise arelar da roita ventureira
Ofercida aos eleititos da armunía

Galán de troba, pouco a abogadeira
A ambizou o tentou ¡Tiña outra guía!
Moralejo, prosaico da silveira
Arredouno de nós. Hoxe maquía
Lluitando no roquedo da canteira
Obradoiros faiscantes de poesía.

R. OTERO PEDRAYO, agosto de 1940






















O propio Gamallo Fierros aparece aludido, con Rodríguez Baixeras, en "La perspectiva de la eternidá", un precioso relato de La hestoria tapecida, do xenial Xuan Bello. Con todo, neste caso, o cameo dos dous ribadenses está pillado polos pelos, xa que non chegan a ser personaxes da historia. Aparecen tan só como referencias espaciais para unha señora que é tamén personaxe irrelevante:
Escuco tres los cristales del Cantón, veo a una señora cun paragües increíble que cruza la Plaza d’ España, pasa ensín saludar xunto a la estatua de Gamallo Fierros y empobina per una esquina, que será la cai Villafranca del Bierzo, hacia nun sé onde; detrás d’ella, inundándolo too, queda una lluz fría, gris, clarísima, y un aire contundente, áspero y sabio sutrume les palmeres que canta nos sos poemas Xavier Rodríguez Baixeras [...].  


2.11.16

Xuntanza de Prolingua

[FOTO: http://xabier-docampo.gal/index.php?entry_id=1477770397&title=prolingua]
Non vou eu chegar ó punto de Risco, que falaba de si e dos seus colegas dicindo que eran “individualistas, antisociais, antigregarios, introvertidos” e non sei cantas lindezas máis, pero o certo é que, desde que deixei de percorrer os campos de fútbol do País hai xa ben anos, non son eu moito home de colectivos. Cústame traballar en equipo, son bastante individualista e poida incluso que algo toxo –se cadra, da caste dos toxos molares, que son máis mansos, pero toxo ó fin e ó cabo-.

Aínda así, porque me parecía necesario e ilusionante, deixeime levar adentro do proxecto de Prolingua hai xa uns anos.

Este sábado compartimos xuntanza e xantar para revisar o pasado e pensar no futuro. Foi un pracer coñecer xente coa que só tiña contacto virtual, ver outros que xa coñecía pero que non vía desde hai tempo e levar para a casa na memoria, coma quen leva un tesouro e vitaminas, a ilusión e as historias do Capitán Docampo, que se entrega en achegar forzas no presente para termos futuro.

Foi un pracer esta xornada prolingüeira.

14.10.16

Novo Nobel


A Academia sueca acaba de facer pública a decisión de concederlle o Nobel de literatura 2016 a Bob Dylan. É a primeira vez que se lle concede a un autor por uns textos que, en principio, non foron poemas senón letras de cancións.

A decisión está causando controversia, como era de esperar. A min non me parece mal. Agora, máis ca nunca, é certo iso de que os tempos están cambiando. A poesía anda por aí e todo é cuestión de vela e botarlle a rede. Despois, pódese levar a un libro de papel, ós valados dun campo de fútbol ou ó tornasol dun trailer, que non todo vai ser "Que Deus e o Real Madrid me acompañen".

Contan que Cernuda, estando no exilio en París, atopou unha vez poesía auténtica no comezo dunha película de vaqueiros. O western seica empezaba así: "En el estado de Nevada los caminos de hierro tienen nombre de pájaro". E aí, entre rifles, cabalos e estrelas de sherif, naceu un dos seus poemas.

Eu non teño a sensibilidade de Cernuda e non as pillo coma el, pero cada vez chámame máis a atención a poeticidade das etiquetas dos viños. Cousas así: En boca, aromas afroitados con sabor a soños de bosques adornados co misterio das cores outonizas do vento que abala as follas do almanaque da vida e bla, bla, bla...

E non perdo a esperanza de que o primeiro Nobel para a literatura galega llo concedan a unha botella de Mencía.

2.10.16

A morte do verao

Ría de Ribadeo, 2 de outubro de 2016
Aínda que o sol segue sacándolle brillos imposibles á ría e tingue de azul o mar que vexo ó norte, hoxe decidín a morte do verao e recollín as tumbonas e todo o mobiliario da terraza. O sol segue aí pero sei que axiña virán as chuvias e non quero que me pillen coa herba seca no eido, non quero que me enchoupen os mobles de madeira que han de durar aínda máis veráns.

A morte do verao. A expresión arréndolla a Xavier Rodríguez Baixeras, que a usou no remate dun poema que me ocupou noutras horas. Titúlase “As pozas demoradas”, outra metáfora. As pozas demoradas son a infancia do poeta, cando se bañaba ou chapuzaba nas pucharcas que ían quedando no areal dos Castros ó baixar a marea.

Contei a historia aquí, por boca do meu alumnado, e non me vou repetir. O texto editouse en 1997 e sei que hoxe o autor revisaría de boa gana a última palabra, esa que moitas veces é esencial nun poema. O texto orixinal di:
Que ían construírnos
a morte do verao
sobre as inmensas árbores taladas.
Pero a primeira vez que llo oín recitar, o autor dixo “tronzadas” en vez de "taladas" e explicou que debería cambiar esa palabra porque os grupos consonánticos de tronzadas (-tr-, -nz-) danlle unha forza que non hai en taladas

Co gallo da lección inaugural do curso 2016-17, que Rodríguez R.Baixeras pronunciou no IES de Ribadeo Dionisio Gamallo, o autor rematou a intervención lendo o poema (min. 31:38) e de novo modificou o orixinal e dixo “tronzadas”. A reiteración podería servir como fe de erratas, creo eu.

Enrédome con esta observación ecdótica só uns días despois de acompañar a Xavier nunha cea agarimosa, non quero chamarlle “de despedida”, porque deixa a súa beira norte para regresar ó sur, nun camiño agora real que xa recreou literariamente con anterioridade; un camiño que parece un debate permanente entre o norte da súa infancia, do pasado, e o sur da madurez, do presente.
Cea con Xavier R. Baixeras, 30/09/16 (FOTO: Farruco Graña) 

30.8.16

No falecemento de Manuel García "Galano"

Manuel García "Galano".
Foto collida de
 https://arribada.wordpress.com/2009/09/09/arribada-2009-entrevista-nel-semanariu-les-noticies-a-manuel-garcia-galano-pola-mor-de-la-concesion-del-premiu-timon/

Vaise indo agosto levando consigo cada día uns minutos de luz. E cos últimos días de agosto fóisenos tamén a luz de Manuel García Sánchez, “Galano”.

Non se me dan nada ben as necrolóxicas e non pretendo que isto sexa tal cousa. Tan só unha mostra de afecto debida a quen me dedicou atención e agarimo cando o precisei. 

Era tamén unha tarde de agosto cando Galano me acolleu na súa casa de Tapia, atendendo a miña solicitude de ter con el unha xuntanza para redactar o capítulo que lle dediquei en A herdade que nós temos (p. 94). Foron unhas agradables horas de conversa pausada, que interrompía de vez en cando para agradecerme o meu interese polo seu labor, que, segundo el, carecía de importancia. Aínda por riba!, cando o privilexiado era eu por contar coa súa colaboración.

Foi revisando con calma os cartafoles onde gardaba textos e tivo a deferencia de agasallarme con dous inéditos para engadir á súa reseña biográfica. Preferiuno el así, que fosen inéditos.

Non ha ser moi chorado Galano no mundo das letras galegas porque o seu labor continuado por manter vivas as palabras de noso no occidente de Asturias seguramente non chegou a todos os recantos ós que debería chegar. Eu chorar tampouco choro, que hoxe non teño o día, pero si que lamento profundamente a perda de quen tan ben me tratou.

Xoán Babarro contribuíu a difundir este autor eonaviego, acupándose da obra de Galano na súa tese de doutoramento sobre O galego de Asturias, defendida en 1994 e publicada en 2003. Tamén se encargou da edición caseira doutros sainetes seus para nenos na colección Os Teixedais, da que algún día falarei.

Posteriormente chegaríanlle os recoñecementos institucionais desde Asturias: en abril de 2006 nomeárono fillo predilecto de Tapia, en maio dese mesmo ano a ALLA nomeouno académico de honra, etc. Máis vale tarde ca nunca, seica.

Aínda que na rede é posible atopar todo isto e maís, deixo aquí uns datos elementais para quen non coñeza a obra de Manuel García "Galano":

Galano, nacido na Roda (Tapia) en 1922, participou activamente en moitas iniciativas culturais da comarca e colaborou en diversas publicacións.
En 1979 cofundou o grupo de teatro Ameicer, que dirixiu ata 1994, e que representou a maioría dos seus sainetes.
En 1993 agrupou once deles nun único volume que se publicou co título de Mareaxes tapiegos. No 2000 publicou outro seis co título de Erguendo el telón.

Tamén é autor de relatos curtos. En 1984 publicou Parzamiques. En 1993 o colectivo Xeira reeditoulle a obra, engadindo o relato “A terra é a terra”, co que Galano gañou o 1º Premio Xeira de Narraciós Curtias, e outro relato máis.
A Academia de la Llingua Asturiana editoulle no 2005 as súas colaboracións na revista Entrambasauguas. nun volume titulado Vento d’Outono.