"Carta entr'aberta" de Ramón Traveso a Francisco Lanza

Pouco a pouco van aparecendo os textos dos nosos vellos poetas. En dúas ocasións (1 e 2) referímos xa a Ramón Traveso. Sospeitaba ter visto máis textos del, pero non lembraba cando nin onde. Hoxe, revisando arquivos, dei con este recorte de marzo de 1927 que me enviara Xoán Babarro, que gardara e que xa non lembraba.

O poema vai dirixido a Francisco Lanza, fundador e primeiro director de La Comarca del Eo. Ramón Traveso gaba o labor de Lanza como xornalista, dálle conta da propia saúde e pregúntalle por un tema que durante anos estivo presente na actualidade local: o trazado do ferrocarril. Nesta ocasión refírese ó ferrocarril central que había unir Ribadeo con Vilafranca e que nunca chegou a existir. Daquel proxecto, o único que quedou foi "Vilafranca do Bierzo" como nome para unha das rúas principais de Ribadeo e "Ribadeo" para unha de Vilafranca, tamén chamada "Calle del Agua".

Un texto esquecido de Manuel María

[SE CADRA INTERESA VER NOTA A FINAL ANTES DE COMEZAR A LER]

Segundo un autor vai deixando atrás anos e libros, vai aumentando a posibilidade de que algún editor queira publicar a súa Obra Completa, posibilidade que medra bastante se ó autor lle dá por morrer.

Cada caso é cada caso, pero se algo teñen en común as obras completas de todos os autores é que nunca están completas. Por moito interese que poña o recompilador, sempre ha de haber algún texto disperso que se lle escapa.

Manuel María non foi unha excepción. En 2001 Espiral Maior publicou a súa Obra poética completa (I e II), pero non inclúe todos os seus textos. O autor chairego faleceu no 2004, polo cal é é moi probable que el mesmo revisase a edición e que o feito de deixar fóra algúns textos fose unha decisión persoal consciente. Tamén pode ser que, tendo en conta a súa enorme fecundidade creativa, nin el mesmo conservase todos os poemas, especialmente os que se publicaron en revistas e non chegaron a editarse en formato libro.

Hai algúns anos chegou ás miñas mans un deses textos de Manuel María que non está na súa Obra poética completa, e aínda que xa o teño divulgado entre o meu alumnado e tamén nalgunha rede social, desde hoxe vouno deixar no meu blog para que se difunda urbi et orbi, que ben bonito é e ben merece saír do tobo no que está abandonado.

Trátase dunha separata numerada do nº XI de Papeles de Son Armadáns (febreiro de 1957), a revista que dirixía Camilo José Cela en Palma de Mallorca. En concreto, é o nº 40 dunha tirada de 50 exemplares. Nunha ocasión, tiven oportunidade de ensinarllo ó propio Manuel María e confesoume que nin el mesmo o conservaba.

A separata inclúe unha tradución do texto ó castelán feita por M. T., coa autorización do propio Manuel María. O poema vai dirixido a unha moza que está lonxe, porque a bota de menos. Trátase, seguramente, de Saleta Goi, a quen coñecera en 1956 e coa que casaría no 59. A sensación de ausencia acentúase pola presenza do outono, unha estación á que Manuel María lle prestou bastante atención nas súas composicións, ata o punto de dar título a un libro, no cal non sabemos se está incluído o texto ó que nos referimos. Outono, distancia, soidade...

Un no Outono non debe chorar pra non matarse.

Camilo José Cela nunca demostrou moito interese pola nosa lingua, pero sería inxusto non recoñecerlle que, xa nos anos 50, deu cabida na súa revista a autores que escribían en galego (Celso Emilio, Manuel María, Neira Vilas, ...) e a reseñas de libros galegos publicados por Galaxia. Seica o de Padrón morreu sen ver cumprido o seu desexo de que se coñecese ese seu apoio á cultura galega, segundo nos conta Carlos Casares “Á Marxe” o 18 de xaneiro de 2002. Supoño que o prematuro falecemento de Casares impediu que chegasen a publicarse eses papeis que unha bolseira fora recompilando na Fundación Cela.

Máis nada, que o que importa é o texto de Manuel María. Velaquí o deixo:

NOTA POSTERIOR:
Xusto é recoñecer un erro e agradecer a corrección que nos fan: comunícanme que o poema si está na Obra Completa porque se publicou en libro nos anos 60, pero desde a Fundación Manuel María indícanme que descoñecían que saíse anteriormente en "Papeles de Son Armadáns". Quede polo tanto esa pequena achega e o poema para quen queira desfrutalo

Ribadeo na "Antoloxía consultada de poesía galega" de Arturo Casas

Lin ultimamente a Antoloxía consultada da poesía galega (1976-2000) de Arturo Casas, que a un tamén lle gusta de vez en cando que lle dean as fabas escollidas. Tivera o libro varias veces na man, pero sempre me pesaran demasiado as súas setecentas e pico páxinas. Desta vez fixen músculo e lino de cabo a rabo.

Ben sabido é que nas antoloxías uns pasan para dentro e outros quedan fóra e a criba nunca se fai a gusto de todos. Niso, a poesía non é tan distinta ó fútbol, onde o equipo deseñado polo adestrador nunca cadra co de cada un dos os seareiros. Con sermos conscientes diso, problema resolto.

Nesta ocasión, o adestrador Arturo Casas quixo darlle voz ós seareiros e artellou unha antoloxía consultada, ou sexa, non foi el quen fixo a escolla ó seu gusto, senón que pediu a opinión de 200 persoas vinculadas dalgún xeito co asunto (autores, editores, críticos, profesores, ...). A cada un deles pediulle que elaborase un listado cun máximo de quince autores de poesía galega e outro cun máximo de dez libros. Fixeron os deberes máis ou menos a metade dos especialistas ós que se lles pediu colaboración.

Luz Pozo Garza

Despois de facer o cómputo de todo, Arturo Casas elaborou tres listados: un cos autores máis votados, outro coas obras  máis citadas e elaborou unha terceira lista coa suma da presenza dos autores na relación dos títulos, porque non ten por que haber relación directa entre as dúas listas anteriores, xa que un autor pode aparecer citado sen que se escolla ningunha das súas obras, igual que pode aparecer con máis dunha, e unha obra pode aparecer entre as preferidas, sen que, globalmente, o autor se considere con méritos para aparecer entre os escollidos.

Se observamos as tres seleccións, vemos que en todas hai representación porcentualmente importante de autores vinculados dalgún xeito a Ribadeo, xa que Xavier Rodríguez Baixeras e Luz Poz Garza  están sempre presentes.

Xavier Rodríguez Baixeras

No primeiro listado, Xavier R. Baixeras é o 4º autor máis mencionado, só por detrás de Ferrín, Álvarez Cáccamo e Avilés de Taramancos. O 7º posto ocúpao Luz Pozo Garza, separada de Baixeras por Pilar Pallarés e Uxío Novoneyra.

No listado de obras, Códice Calixtino de Luz Pozo ocupa o 6º posto, precedida só por Con pólvora e magnolias (Ferrín), Herba aquí ou acolá (Cunqueiro), Estirpe (Ferrín), Livro das devoracións (PIlar Pallarés) e Cantos caucanos (Avilés de Taramancos). No posto 19 sitúase Fentos no mar de Xavier Rodríguez Baixeras e o listado das 25 máis mencionadas péchase con outra obra de Luz Pozo: Prometo a flor de loto.

No tercero listado, o que fai unha lectura sumatoria dos autores na relación dos títulos, Luz Pozo sitúase no 7º posto, seguida inmediatamente por Xavier Rodríguez Baixeras. Por diante deles, só Ferrín, Avilés de Taramancos, Cunqueiro, Pilar Pallarés, Xosé Mª Álvarez Cáccamo e Chus Pato.

Habería que mirar con calma as xeografías dos 25 autores que compoñen cada un dos listados de nomes e as dos autores das 25 obras máis citadas, pero non creo que ningún concello do tamaño de Ribadeo teña tanta presenza.

Sei que non se trata máis ca de estatísticas que son o resultado obxectivo de escollas subxectivas, pero ben orgullosos debemos estar os que por aquí habitamos de estar tan ben representados.

A invernía das palabras

Hai uns anos entrei nunha tenda irlandesa na que vendían os típicos recordos que se levan e despois estorban na casa. Entre todos os produtos, chamoume a atención que vendesen palabras escritas nunha especie de azulexos.

Si, eran palabras en irlandés, sen máis, unha por cada cadro. Supoño que se trataría de vocábulos en desuso ou deses que sempre aparecen nos listados de palabras fermosas cando toca poñerse melancólicos.  

Pareceume algo triste que alguén teña que pagar para ter cerca de si palabras que deberían formar parte da súa vida diaria, pero tampouco me sorprendeu a ocorrencia porque ben sei que hai palabras que morren cada día sen que ninguén as bote de menos nin rece por elas. Ata hai quen se empeña en acabar de rematalas.

Non dixen nada porque ó paso que imos non descarto montar un día un tenderete para forrarme vendendo palabras galegas pintadas en lousas. Palabras coma esas que Marilar Aleixandre chamou “descarreiradas” nun dos seus relatos. Xa sabedes: vagalume, bolboreta, ledicia, agarimo, ...polbo.

Acordeime daquela tenda irlandesa este nadal, cando vin na Estrada un escaparate dunha zapatería onde había pratos con palabras galegas relacionadas co inverno estrados no medio do calzado. Ben feito!, que neste triste país moita xente xa nunca di neve nin néboa e descoñece totalmente xiada, xistra e outras invernías.

FELIZ 2014

Ribadeo

Novos nomes en vellos papeis

Os oculistas tamén teñen dereito á vida, así que ultimamente deume por ler documentos antigos, deses que fan que un quede un pouco máis pitoño a cada liña que revisa.

Os vellos papeis usámolos moitas veces como referencia para sabermos de onde vimos porque a xente ten a manía de morrer antes de cumprir 600 anos, e encima non deixa vídeos. Pero hai que andar con tino, non se lle pode facer moito caso ó que escribían porque probas hai de que debían facer as cousas con apuro para acabar axiña e ir ver o partido.

Non sei o fiable que será no relativo á extensión das terras e a outros datos a información do Apeo de Aciveiro (1697) que lin estes días, pero os topónimos andan por alí como lle cadra. Por poñer só un par de exemplos, no mesmo documento atopei tres variantes de Vilatuxe, a parroquia natal de meu pai: Villatuxe, billatuxe e Villatuge. Tamén dei con dúas de Freixeiro, o lugar onde me aprenderon as primeiras letras: Freijeiro e Freyxeyro. 

billatuxe

Villatuge

Villatuxe

Freyxeyro

Freigeiro

Ás veces vese, pola letra, que houbo varios autores e cada un saíu do apuro como lle cadrou, pero outras veces foi a mesma pluma a que bautizou de maneiras distintas o mesmo topónimo con poucas liñas de diferenza.

Hai que desenterrar e ler toda esta papelaxe, pero sen esquecer que estamos nos Séculos Escuros e andaba por estas terras moito espabilado deixando mostra da súa ignorancia.

O valego. As falas de orixe galega do Val do Ellas (Cáceres-Estremadura)

Portada do libro

Hai uns días estiven en Lugo na presentación de O valego. As falas de orixe galega do Val do Ellas (Cáceres-Estremadura), de Xosé Henrique Costas, acto organizado pola asociación "Culturadopaís".

A obra, na que o autor debulla multiples aspectos relacionados coa variante lingüística que el bautizou co glotónimo “valego” –parece razoable fuxir do termo “fala”, usado polas autoridades estremeñas, por inconcreto e tamén por evitarlle ós seus usuarios cargar coa denominación de “falofalantes”-, é o resultado de máis de vinte anos de investigación e inclúe datos inéditos a carón doutros que o autor xa publicara en varios artigos ó longo das dúas últimas décadas.

Trátase dunha lectura máis que recomendable na que conviven paixón e ciencia, como moi ben indica o académico Fernández Rei na introdución. Non é un simple traballo descritivo, non é “taxidermismo lingüístico” (en palabras do autor), senón que hai compromiso, hai intención de que ese estudo teña aplicación social e contribúa a enfrontar e reverter “mediante a difusión do coñecemento as inercias aniquiladoras destas e outras variedades lingüísticas galegas extramuradas”.

Precisamente, se traemos ó noso blog este libro é porque aínda que o cerne da obra son as falas de orixe galega do noroeste de Estremadura, o estudo inclúe un par de capítulos iniciais sobre lexislación que son perfectamente aplicables ó galego do occidente de Asturias. De feito, hai bastantes alusións a esta zona nas case 70 páxinas que ocupan estes apartados, titulados respectivamente “Contexto lexislativo e político das linguas minorizadas en España” e “Lexislación lingüística deliberadamente ignorada: a Carta Europea das Linguas Rexionais e Minoritarias (CELRM).

 

Xosé Henrique Costas

Tamén pode acaer ben un fragmento do remate do libro, que é unha evidente declaración de intencións: 

Para poñermos xa o ramo, e para a tranquilidade dos que viven obsesionados coa invasión de leiriñas e movementos de marcos, en última instancia tanto nos ten que estas falas sexan galegas ou austronésicas, que se escriban á portuguesa ou en alfabeto tibetano, que esta fala cheagase aquí no século IX ou no XIX, e que chegase en ovni ou en patera. É bo sabelo, por suposto, todo coñecemento é enriquecedor, pero non é o obxectivo prioritario. A nosoutros o que nos interesa de verdade é que esta fala entre nas escolas; que se publiquen libros, e-books, webs. blogs e revistas nela; que se empregue con naturalidade en medios locais e comarcais; que se utilice con normalidade nas administracións públicas do val, no eido sanitario-asistencial, na toponimia, nos actos relixiosos; que se coñeza e se recoñeza, que se ame, se difunda e se valore no resto de Estremadura, de España e de Europa; que a poidamos estudar e perfeccionar en cursos en liña e presenciais; que se cante nela tanto rock coma pop, rap ou folk; que dentro de vinte anos poidamos volver polo val e sigamos escoitando os nenos xogar nela. Todo isto é o que nos interesa de verdade, un interese que non teñen demostrado polo de agora os que se adicaron asepticamente á lingüística contemplativa, curriculable e autocompracente, ou á necrolingüística coleccionable, ou a coidar que ninguén lles fose sachar nunha leira que teñen de poulo porque a terra é deles.

Luís Villares e Quique Costas durante a presentación

En Lugo, o autor foi presentado polo maxistrado Luís Villares, de novo en Galicia despois dunha estadía profesional no País Vasco. Moito nos alegramos de contar de novo no país cun dos profesionais da xustiza máis comprometidos co uso do galego neste ámbito.

Outro poeta galego: Fernán Alba

Xa que estamos nun blog, direi que unha vez oín que alguén consideraba a Carlos Casares o primeiro blogueiro en galego polas súas diarias colaboracións "Á marxe" en La Voz de Galicia durante anos. Dicíase que publicaba en papel impreso porque non había internet.

Co mesmo razoamento digo eu que o poeta que hoxe nos ocupa foi tamén un blogueiro moito antes, aínda que en castelán, xa que publicou máis de 1000 artigos en revistas de varios países, compartindo cabeceira con autores da talla de Borges ou Onetti. 

Aquel blogueiro iniciou o seu labor en Ecos vegadenses, publicación da que foi cofundador con só 17 anos, a carón de Eustaquio Lago.

Hoxe queremos dar a coñecer un dos seus primeiros posts, un poema en galego publicado o 1 de xullo de 1924:

En realidade, cremos que o novidoso é precisamente o poema, porque non é Fernán Alba unha figura descoñecida. Trátase dun pseudónimo utilizado con certa frecuencia por Álvaro Fernández Suárez. Este é o único texto que lle coñecemos en galego, pero Álvaro Fernández Suárez é un autor de ampla obra en castelán, xa que habería que engadir máis dunha ducia de novelas e ensaios ós numerosos artigos ós que xa nos referimos.

Non imos entrar aquí en por que non é tan coñecido como sería esperable, tendo en conta a súa traxectoria literaria e política. Diso xa se ocupou con detalle Luís Casteleiro Oliveros, que analiza a súa andaina política, todos os seus libros e indica datos de todos e cada un dos seus artigos.

Non sabemos se foi por descoñecemento ou por esquezo, pero o certo é que o biógrafo asturiano non alude no seu minucioso estudo a este texto en galego, así que esta é a nosa pequena achega.

Mapas da terra onda o mar de Barreiros

Déronlle tantas pedradas ós nosos topónimos ó longo da historia que todo esforzo é pouco para volvelos ó seu. É importante que se digan ben, pero tan importante é que se escriban correctamente, para que entren polos ollos como teñen que entrar.

Por iso me gusta o que fixeron os da tapería O Castro, na costa de Barreiros: debuxaron o mapa do concello no teito do local, delimitando as parroquias que o compoñen e indicando cada lugar. O único erro que lles vin foi un Bimbieira que debería ser Vimbieira. Salvo iso, creo que todo ben.

Imaxe do teito da "Tapería O Castro"

Eu non sei se o fixeron por compromiso co idioma ou para que os clientes que pimplen de máis atopen a súa casa no medio da néboa dos seus ollos, pero aplaudo a idea fose cal fose a intención.

Tamén é certo que se o fixeron para orientar a xente, cometeron o pequeno erro de poñer o N. onde debía estar o S., co cal xa vexo os clientes de Celeiro de Mariñaos enfilando cara a Irlanda para ir para a casa, ata acabar enchoupados nas augas do Cantábrico, que andan estes días revoltas e fermosas.

O Cantábrico en Benquerencia (Barreiros)

Crouchos

Estamos no tempo dos crouchos. A verdade é que eu sempre lles chamei noces, pero acórdome de terlles oído a meus tíos, da banda de alá do río, dicir que tiñan unha árbore mecha de crouchos, cando a colleita era abundante.

Non debe ser croucho unha palabra moi estendida con esta acepción. Nos dicionarios prenormativos (por chamarlles dalgún xeito) atopámola por primeira vez na terceira edición do Carré Alvarellos (1951). Nas dúas edicións anteriores aparece, coma noutros dicionarios, pero só cos significados de “Feo, rechoncho” e “Espiga de millo raquítica”.

Na terceira edición, Carré engádelle a estas acepcións a de “Zurrón o corteza verde que encierra la nuez”. Non se refire, polo tanto, á noz en si, senón á casca verde que a recobre e que me deixou as mans pintadas de verdeamarelo indeleble durante días cando era pequeno. Parecían as miñas mans as dun tipo de raza aceitunada, aquela estraña caste de persoas que citaba a enciclopedia e que non sei onde demo se situaba. Debéronse extinguir todos os aceitunados, que non volvín oír falar deles.

Volvo ós crouchos. O dicionario de Franco Grande (1972) recolle tamén a palabra coa mesma definición de Carré. Polo que puiden ver, o primeiro que define croucho como sinónimo de noz é Constantino González no seu Glosario de voces galegas de hoxe (1985). O Dicionario da Real Academia Galega opta polo exhaustivo e recolle as dúas acepcións:

1- Froito da croucheira.
2- Pel verde que recobre a noz nova.

Non sei se a palabra croucho seguirá viva nin teño información sobre a súa distribución dialectal. Véuseme á cabeza porque lle cadrou, que en algo ten que pensar un mentres come noces.

Otero Pedrayo, Ribadeo, 1958

Vimos estes días na prensa a Méndez Ferrín recollendo o Premio Otero Pedrayo, en recoñecemento á súa traxectoria como poeta, ensaísta e narrador.

Moito alegra que aínda queden premios que valoren o compromiso coa cultura galega e que, de paso, lembren figuras do pasado tamén merecentes de resistir na memoria colectiva. É o caso de Otero. Durante anos faleilles deste autor ós meus alumnos como un precursor visionario da construción de Europa, entre outros méritos:

Adrián, sentado na pequena fonda do porto diante dun vaso de viño espadeiro, imaxinaba o futuro mapa de Europa. As fronteiras non eran liñas de aduanas senón vitais zonas de transición entre as harmoniosas conciencias dos pobos. A voz das terras do Rhin non precisaba pasar por Prusia para oírse no mundo. O alpino lago de Como non se avencellaba co ardente calabrés baixo a mesma etiqueta do Estado. Mellor que Estado cada terra era un ceibe conxunto de municipios e ninguén dominaba a ninguén. (Otero Pedrayo: Arredor de si)

Xa non sei se me arrepinto. A Europa das nacións. Eu pensaba que esa idea que Otero soubo deseñar na preguerra era o que estaba na mente dos que iniciaron anos despois a (re)construción de Europa, pero vese que ou a cousa non era así xa de comezo ou que acabou torcendo por outro camiño.

Xa non sei se seguirei citando a Otero como un precursor da unión dos pobos de Europa, por encima das raias ridículas que algúns pintaron nos mapas para deseñar estados sen razón, pero seguirei falando de Otero. Seguirei dicíndolles ós meus alumnos que teñen que ler Arredor de si, aínda que se cadra convén que agarden algo, que medren e maduren antes con outras páxinas, para seren capaces de atoparse na viaxe que el lles propón.

Seguirei falando de Otero Pedrayo como lle cadre no momento ou como saiba, sabendo tamén que que van xa máis de 55 anos desde que alguén o citou no instituto de Ribadeo. Era marzo de 1958. Cando ninguén se refería a el nos centros de ensino medio, cando nin a súa figura nin a súa obra formaban parte do currículo meseteiro, cando os seus libros non estaban nos andeis das bibliotecas escolares, Dionisio Gamallo Fierros tratouno por extenso nunha conferencia maxistral pronunciada nun centro recén inaugurado, que el daquela dirixía. Pouco despois, durante os meses de marzo e abril, o texto da conferencia publicouse en catro entregas en La Comarca del Eo, co título de “El injubilable Otero Pedrayo”.

Comezo dunha das entregas de Gamallo Fierros sobre Otero Pedrayo (La Comarca del Eo, marzo de 1958)

 Así empezaba a primeira entrega:

La Administración pública ha decretado un imposible: que sea jubilado el injubilable orientador de generaciones gallegas en la Universidad compostelana, don Ramón Otero Pedrayo...

Seguirei falando de Otero Pedrayo e dos seus soños, aínda que só sexa por non darlle o gusto a quen soña con xubilar definitivamente todo o que supoña cultura de noso.

Cemiterios debaixo da auga

Non levo nada na miña memoria íntima que teña relación cos encoros. Non formaron parte da miña infancia. Non vin asolagar terras coñecidas nin fun consciente dos feitos de Castrelo de Miño, que eu era moi cativo. Tampouco levo gravadas na retina as patéticas imaxes de Franco inaugurando novas presas.

Non sei logo por que me impactou tanto este texto de Julio Llamazares, cando o lin por vez primeira:

Nadie que no haya visto por sí mismo el dantesco espectáculo de un pueblo emergiendo de las aguas al cabo de los años podrá saber jamás cuánta desolación y cuánta muerte albergan en su fondo los pantanos. Nadie que allí no tenga sus recuerdos, sus raíces y su casa será capaz de imaginar cuánto dolor quedó enterrado para siempre en esos cementerios que se pudren en silencio bajo el agua.  

Lembreime del hai unha semana, vendo estas imaxes na cola do encoro de Grandas de Salime: