Anos despois, as nenas da lingua.

I

O Sermos Galiza desta semana agasállanos cunha reportaxe "A fondo" sobre o galego do Val do Ellas, en Estremadura.

Captura de imaxe do programa
 "Informes TVG"

Souben daquela póla da nosa estirpe hai vinte e tantos anos, grazas a materiais que me foron chegando desde esa enciclopedia sobre o asunto que é o estudoso Xosé Henrique Costas, o amigo Quique.

Despois comezaron a publicarse artigos e estudos monográficos que afondaron no tema e que lin con “fruición”, como disque lle gusta dicir ó tocaio Alonso Montero. Tamén lembro o primeiro audiovisual: un capítulo de “Informes TVG”, un ben interesante programa que daquela se emitía na canle autonómica.

Gravei en vídeo aquela reportaxe e useina nas clases repetidas veces. Saía un Quique noviño, co tellado aínda ben colmado, explicando con entusiasmo o tesouro de noso que aínda se mantiña ó abeiro da serra de Gata. Saía un home que falaba moito e rápido sobre a calidade das olivas que por alí recollían. Saía outro que falaba dun fillo que emigrara a Australia había xa ben anos pero non perdera o xeito de falar dos devanceiros. Saían membros da asociación “Fala i cultura”, que trataban de unir forzas na tarefa. Saía tamén un representante da administración que falaba medindo cada palabra para rematar dicindo nada, e unha mestra que con cada resposta contradicía a anterior e que daría para unha tese de doutoramento sobre prexuízos lingüísticos. Ovellas, había tamén ovellas.

Captura de imaxe do programa
 "Informes TVG"

E saía tamén alumnado das escolas da zona. Lembro un neno inquedo na cociña da súa casa, outro orgulloso do seu con cara de futuro e, sobre todo, unha nena de ollar fermoso que respondía un contundente

- Si.

cando lle preguntaban se preferiría que se falase valverdeiro na escola.

II

Non sei se é bo ou malo, pero un ten certa teima de mirar atrás para refrescar estampas que leva na memoria. Tamén en relación co devir da nosa lingua.

O cartel de "Fálalle galego", acertado ou non, é unha desas imaxes. Hai pouco sabiamos, a través dunha reportaxe de Xan Carballa, que aquela nena anónima que era todas as nenas e nenos do País tiña por nome Violeta e, pasados os anos, andaba ben lonxe, en Shangai, por motivos laborais.

 

Pregúntome agora que sería daqueles nenos da reportaxe do Val do Ellas, daquela nena con ollos esperanza que dicía "Si", mirando fixamente a cámara, soñando un futuro vivo para a súa/nosa lingua.

Que sería deles? Que sería dela?

No 80 aniversario de "El pequeño escolar"

Cabeceira de "El pequeño escolar"

O día 1 de febreiro cúmprense oitenta anos da saída á rúa do primeiro número de El pequeño escolar, un xornal escolar que se publicou entre febreiro e xullo de 1935 con textos do alumnado de varias escolas da Mariña.

Gregorio Sanz

O seu principal impulsor foi Gregorio Sanz García, un mestre que impartiu clase en varias escolas de Galicia desde 1922 ata 1970.

Naceu en Ayllón (Segovia) o 4 de xaneiro de 1900. Procedía dunha familia moi humilde e, despois de cursar os estudos primarios na súa vila, estudou Maxisterio por libre a partir de 1914. Rematou con dezasete anos e, ó non atopar escola, desprazouse a Madrid, onde tentou a carreira militar. Durante a súa estancia na capital frecuentaba a biblioteca do Museo Pedagóxico e alí convidárono a dar clases na Casa Escuela Concepción Arenal do Protectorado del niño delincuente. Foi tamén alí onde soubo que se buscaba mestre para a escola agrícola da Fundación Pedro Murias, que ese rico indiano promovera na súa parroquia natal da Devesa, en Ribadeo. Así recalou en Galicia en 1922, onde se asentou definitivamente. A partir de 1923 dedicouse a dar clases particulares en Ribadeo, onde colaborou na posta en marcha da Biblioteca Popular Circulante, a imitación da que xa funcionaba en Castropol. En 1928 ingresou no ensino oficial por oposición e obtivo destino na escola de San Pedro de Benquerencia, en Barreiros. Tamén impartiu clase preparatoria no Instituto de Ensino Medio de Ribadeo. Ó empezar a guerra detivérono, como lle sucedeu a tantos outros mestres republicanos, e estivo cinco anos preso no cárcere de Lugo.

Portada de "Uno de tantos"
de Gregorio Sanz

O propio Gregorio Sanz rememora esta etapa da súa vida no libro Uno de tantos. Cinco años a la sombra. O libro inclúe un prólogo de Víctor Moro, que desempeñou importantes cargos de responsabilidade pública e privada, onde o que daquela era alumno seu conta como eran as clases de Don Gregorio: innovadoras, motivadoras, abertas á realidade do alumnado, ...

Tendo en conta o nome do mestre e a descrición que fai do seu labor docente, ó ler as palabras de Víctor Moro resulta imposible non acordarse de Pardal, o neno protagonista do relato “A lingua das bolboretas”, de M. Rivas. Uns anos despois da publicación da obra de Rivas, a investigadora Rosa Cal establece tamén esta relación nunha reseña do libro de Gregorio Sanz publicada en A Nosa Terra. Di que, pouco despois de coñecer ó mestre afincado en Ribadeo, leu o conto de Rivas e decatouse da relación:

Inmediatamente recoñecín no personaxe do mestre a D. Gregorio. Dábase a casualidade de que entón se estaba a celebrar a Feira do Libro en Madrid, e Rivas asinaba exemplares. Alí me dirixín para confirmar a sospeita. Felicitei ó escritor e pregunteille “O mestre de A lingua das bolboretas é Don Gregorio?”. “Si, señora, vostede leu o libro?” foi a súa resposta. Díxenlle que si e que amais Don Gregorio estaba vivo e que aos 95 anos a súa mente estaba totalmente lúcida e que podía visitalo en Vilaframil, Ribadeo.

O mestre Don Gregorio na adaptación
ó cine de "A lingua das bolboretas"

Ó saír da cadea, Gregorio Sanz volveu dar clases particulares, despois traballou como contable nunha empresa de Guitiriz e, finalmente, regresou ó ensino nunha academia de Lugo. Posteriormente permitíronlle o reingreso no ensino oficial e destinárono a Covas (Viveiro). Opositou de novo e obtivo posto en Vigo, onde se xubilou en 1970. Tras a súa xubilación,  afincouse en Ribadeo, onde faleceu en 1997. Actualmente o colexio público da vila leva o seu nome, como mostra de agradecemento e agarimo dos veciños.

El pequeño escolar

El pequeño escolar publicouse con periodicidade quincenal entre febreiro e xullo de 1935. Saíron, polo tanto, doce números. Cada exemplar constaba de catro páxinas e imprimíase na Tipografía de “Las Riberas del Eo”, en Ribadeo. Vendíase a 10 céntimos e, nunha nota aclaratoria que aparece no segundo número, indícase que se precisaba unha venda mínima de 600 exemplares para cubrir as 50 pesetas que custaba imprimir un millar, contando tamén cos gastos de administración e co desexo de que quedase un remanente para premios en concursos escolares que se establecesen para a rapazada.

Un artigo de "El pequeño escolar"

O xornal, ademais do saúdo inicial e dalgunhas notas aclaratorias dos responsables, está integramente formado por colaboracións do alumnado das distintas escolas da zona. Tamén admitía colaboracións de exalumnos menores de dezasete anos, reservando para eles un máximo de 1/3 do espazo.

Predominan os textos en prosa, con contido moi variado: contos, crónicas da actividade escolar, reportaxes sobre as festas e celebracións da zona, crónicas deportivas dos equipos da contorna, noticias curiosas, reflexións sobre asuntos de actualidade, redaccións sobre temas diversos, reseñas de escritores, personaxes ou acontecementos históricos, etc. Tamén aparece algún debuxo, uns poucos poemas e cartas entre alumnado das distintas escolas da zona e incluso a alumnos doutros lugares do Estado.

O idioma predominante é o castelán. O galego tan só rezuma nalgunhas expresións en castelán traducidas literalmente e, de xeito excepcional, en tres colaboracións da sección “Cantares”. Utilízase unha variante con trazos propios da oralidade, como era habitual na época:

Un exemplo do uso do galego no xornal

CANTARES

Vexo a Rinlo, vexo o Rato

desd’o alto de Noceda

vexo a Rochela e Reinante

no alto d’a mau esquerda.

Levantando un pouco a vista

vexo as folliñas d’o mare

y’escuitando unha miguiña

oens’os carros cantare

y’os labradores co arado

berrando pra que ande o gado.

ALFONSO VENTOSO

Vilandriz, A Devesa, 6/01/1935

O vello perdeu a vella

entre a florida d’o toxo

e agora anda chorando

que lla comeu o raposo.

Na escola que hay en Barreiros

agora hay moita alegría

porque ven o Ayuntamiento

pra facernos compañía.

As nenas que hay en San Cosme

todas son muy aplicadas

si non mo queredes crer

non tedes mais que miralas.

Aló enriba, no meu monte,

vin un neniño chorar

pregunteille: ¿Por que choras?

non me quixo contestar.

Este día que nevou

fun ó campo co-a cabriña

estaba cuberto de lá

e volvinme pra casiña.

MARÍA REGO

Barreiros, 12-1935

As neniñas de San Cosme

todas son muy aplicadas

e todas son muy guapiñas

e tamén muy resaladas.

A escola de San Cosme

non che pode estar mellor

está no campo da República

con bon edificio ó redor.

O reloj pra dar as horas

n’unha campá pra tocar

as neniñas d’esta escola

ben che podemos bailar.

E os lús tamén temos

o mercado pra comprar

as agullas pra coser

e os fíos pra bordar.

MARÍA TERESA GONZÁLEZ

San Cosme de Barreiros. Escola nº 1.

Tamén hai unha alusión ó himno galego no remate da crónica dunha excursión pola zona, asinada por Jesús Vila Sanz, de Vilaselán, no número do 1 de xuño, que por erro aparece datado o 15 de maio, igual có anterior: “Luego regresamos por la carretera de Piñeira y llegamos a la escuela a las 5 y media cantando el Himno Gallego contentísimos”.

Ademais dos méritos pedagóxicos, visto desde a actualidade, El pequeño escolar resulta tamén un interesante documento histórico que nos permite coñecer moitos datos concretos do xeito de vida da xente da zona desde a perspectiva inocente da rapazada das escolas: o estado de cada escola, as actividades que facían, o xeito de vida nas casas, a alimentación, os hábitos no tempo de lecer, as celebracións, ... e mesmo as inquedanzas e os soños dos máis novos.

Mostra de ensino innovador,
aproveitando unha excursión

Conmove, por exemplo, a inocencia nun fragmento dunha carta que a nena Arsenia Puente envía desde a Pontenova, o 1 de marzo, dirixida a unha alumna de Santiago de Reinante:

“Y para terminar, una pregunta a María López de Santiago de Reinante. He visto la marea en la ría de Abres, y desearía saber si en la costa se notan también las crecidas de las mareas y si es peligroso estar cerca del mar cuando las hay”.

María López contéstalle no número do 1 de abril con todo detalle, explicándolle pormenorizadamente o movemento das mareas na praia da Santiago de Reinante e dille que durante a baixamar “va la gente del pueblo, y yo también muchas veces voy, a surtirnos de percebes, mejillones y de lo que encontramos para alimento”, e remata interesándose polo contorno da outra rapaza: “Yo desearía ver las minas de hierro, porque nunca salí de Santiago de Reinante y me alegraría hacer una excursión a Puentenuevo para verlas. ¿Como son esas minas”.

Aínda que a distancia física é a mesma, é evidente que o mar e a Pontenova quedaban moito máis lonxe no ano 35.

Un artigo que conmove

Unha “Noticia comentada” asinada por Carmen Miranda no exemplar do 1 de maio dános información fundamental sobre as prioridades naquela época: para as mulleres, primeiro os labores do campo e despois, se queda tempo, a formación académica:

Estos días hubo muy pocas niñas en mi escuela porque están sembrando las patatas. Las patatas vinieron de América para Europa. En Galicia hay muchas patatas. Las patatas se siembran en marzo.

Los días que graniza y llueve vienen las niñas a la escuela, aunque a las niñas nos gusta mucho más venir a la escuela en verano que en invierno porque en invierno hace frío y en verano calor. Yo vengo todos los días a la escuela y aprendo mucho y las que tienen que sembrar las patatas no vienen todos los días porque tienen que ir llamar el ganado a la tierra. Las patatas se recogen en septiembre.

Outros artigos cóntannos con detalle como se aproveitaban as excursións para facer medicións da extensión dalgunhas leiras ou observacións atentas de distintos aspectos da natureza. Algúns adiantos tecnolóxicos (termómetro, compás, cataventos, ...) permitíanlle ó alumnado anotar diariamente datos das condicións meteorolóxicas. Así podemos saber, por exemplo, que o día 7 de febreiro de 1935 dentro da escola nº 2 de Barreiros había 11 graos e no exterior 8. O vento sopraba con dirección N.E. e estaba un día chuvioso e con sarabiadas, segundo nos informa Eugenio Niñe.

As clases non debían manterse alleas ás tensións políticas da época, xa que no número do 1 de marzo Pedro Vizoso, de Benquerencia, informa de que na súa escola tivo lugar unha votación para ver quen era partidario da guerra. “Solo se levantaron Ramón de Quietán y Carlos de Rosende y los demás nos quedamos sentados porque no queremos guerras”. No número seguinte, Antonio Fernández Lozano, de Ribadeo, retoma o tema e valora os datos: “[...] los niños de la escuela de Benquerencia hicieron en la escuela una especie votación para ver quienes eran partidarios de la guerra, y nada más fueron dos, todos los demás fueron buenas personas, tienen conocimiento, mientras que los otros dos parece que no tienen conocimiento y que no saben qué es la guerra porque si no ya dirían lo de los demás. Me gustaría saber que piensan de las guerras los niños de otras escuelas y si quieren que todos seamos amigos”. No número do 1 de xuño Antonio Molejón, de Vilandriz – A Devesa, condena as guerras nun contundente artigo titulado “¿Próximos a unha guerra?”.

Parece que naqueles meses os contrarios á guerra eran unha maioría esmagadora nas escolas, pero pouco máis dun ano despois acabarían gañando Ramón de Quietán e Carlos de Rosende.

A pesar de que o número do 1 de xullo abre cun “¡Hasta septiembre!” asinado por Narciso Ríos, de San Miguel, a interrupción acabou sendo definitiva e o xornal non volveu saír.

Na Biblioteca Pública Municipal El Viejo Pancho, de Ribadeo, consérvase íntegra unha copia da colección. A súa lectura deixa ver a ilusión da rapazada no proxecto e a frescura dos seus textos acende en nós, oitenta anos despois, a admiración por eles e por quen promoveu esta iniciativa.

BIBLIOGRAFÍA:

Cal, Rosa (2000): "A lingua das bolboretas e o cabodano do mestre Don Gregorio", en A Nosa Terra, semanario, nº 945, p. 23.

Costa, Antón (1992): “Entrevista a Don Gregorio Sanz”, en Revista galega de educación, nº 14, outubro de 1992.

Sanz, Gregorio (1986): Uno de tantos. Cinco años a la sombra. Ed. do Castro, Sada.

AGRADECEMENTO:

A Chus, da Biblioteca Pública de Ribadeo, que ten organizado un interesante fondo local.

Chamar as vacas

O recente falecemento de Neira Vilas levoume de novo ás Memorias dun neno labrego, que descansaban no andel desde non sei cando. A edición que eu posúo ten un debuxo de Díaz Pardo na portada, no que aparece un neno que ben podería ser Balbino chamando unha xugada de vacas do país.

Un neno "chamando as vacas". Portada de Memorias dun neno labrego

A imaxe tróuxome á memoria o desagrado que me produciu unha noticia de prensa de hai uns meses, onde se daba conta dos Premios “al mejor joven manejador”, dentro da edición Feiradeza de 2015. Os afortunados foron Miguel Rial e Avelino Souto.

Faro de Vigo, 28/06/2015

Alégrome por eles, que seguramente “manejan” as vacas con moita arte, pero non deixa de poñerme triste que se denomine así o que sempre foi chamar as vacas, que era o que facía Balbino e moitos outros nenos e non tan nenos labregos. Non creo que xustifique o cambio o feito de que agora a acción se leve a cabo nun recinto feiral ou nun pavillón en vez de facelo nunha leira ou que sexa unha exhibición e non unha necesidade. Ademais, paréceme unha falta de respecto para as vacas, que non merecen que as "manejen" podendo "chamalas" e dicirlle as cousas como hai que dicírllelas.

Se perdemos a lingua, mellor é que nos nos disfracemos de cow boys ou que nos botemos tamén definitivamente a manejar tractores e que deixemos definitivamente as vacas en paz, como símbolo dun tesouro que non soubemos manter. 

O galego, oficial na Veiga

O Concello da Veiga acaba de aprobar unha ordenanza que permite usar de xeito oficial o galego de Asturias nas relacións entre a cidadanía e o consistorio. Así, por primeira vez na historia, moitos habitantes do concello poderán facer trámites escritos no mesmo idioma que falan.

Visto así a novidade parece de risa, porque debería ser o máis normal do mundo que a xente poida escribir e falar na mesma lingua, pero as cousas son como son e hai idiomas que teñen licenza para entrar polos oídos pero non polos ollos. Non ten moito sentidiño esta discriminación dos sentidos pero é o que hai polo mundo adiante.

Boa parte do mérito creo que é dun par de músicos, que agora ocupan a Alcaldía e a Concellería de Cultura, respectivamente. Xente sabia, sen dúbida. Coñecendo a labia do edil de Cultura, Abel Pérez, non imaxino a ninguén capaz de sacarlle a idea da cabeza. 

Como era de esperar, a decisión acolleuse con diversidade de opinións, e seica xa hai por aí discusións acendidas porque o Concello puxo nun cartel XENEIRO e non ENERO, “como se dixo toda a vida”. Se cadra é que a vida dalgúns é moi limitada.

Pero tampouco ese tipo de disputas é sorpredente. Outros pasamos antes por esas e, facendo un pouco de memoria, non é difícil acordarse das pedradas que voaron de bando a bando pola segunda forma do artigo, polo –cia / -za do nome do País que pisamos ou polo “grazas” que non fixo graza ningunha cando deixou de ser “gracias”.

Non sorprende, pois, que na beira de alá do Eo haxa agora disputas parecidas, pero se cadra neste momento non é tan importante o modelo de lingua como o feito de que poida usarse para todo. Un tamén pensa que o modelo debería ter outras referencias distintas ás que ten, pero non é tempo de avivar ese lume.

 

Pouco antes do Nadal asistimos con absoluta normalidade a unha representación teatral en galego na casa da cultura da Veiga. Agora o idioma de todos nós ergue un pouco máis a cabeza e pode entrar tamén gravado a tinta na casa consistorial. Son boas novas. Un alédase de que o tempo vaia atemperando as cousas, que as tensións lingüísticas que non hai tanto facían ferver o aire na zona vaian acougando, que non todos os ventos veñan á contra para a lingua e a cultura en galego de Asturias. 

Armando Cotarelo Valledor había estar contento. E supoño que tamén o está Belén, Viqui, Crisanto e moitos outros que saben o valor da lingua que herdaron .

Ergo a miña copa.

O naZimento na literatura galega

Non. Aínda que se achega o Nadal, non é do nacemento dun meniño nun pendello vello do que vou falar, que ese é un tema moi trillado e dorme ata as mulas que lle dan alento. O que pasa é que que a un ás veces dálle por facer malabarismos léxicos gratuítos.

Odessa, as antenas de Arneiro en Cospeito, a ruta das ratas, o colexio alemán en Vigo, os submarinos U-boot, o avión de Córneas, Farandulo.net, o mosteiro-zulo de Samos, Lesli Howard,... Son nomes que pouco ou nada me dicían ata hai algún tempo. Todos teñen algo en común: a relación cos nazis en Galicia.

Supoño que os historiadores saberán diso o que lles deixen saber, e ata hai algunha publicación específica sobre o tema, coma Galicia en guerra, de Eduardo Rollan, pero desde hai algún tempo parece que o asunto interesa tamén ós literatos.

Xa Jaureguízar acollera nazis en A cova das vacas mortas (2006). Uns anos despois aparecen de novo na trama de Os fillos do mar, de Pedro Feijoo (2011). É de supoñer que a presenza do nazismo nesta obra ten moito máis que ver coa realidade có que sucede na novela de Jaureguízar, que seica os filoesvásticos andaban máis mestos en Vigo ca na raia asturgalaica.

Máis recentemente chegáronnos dous títulos nos que se retoma o tema: Cabalos e lobos, de Fran P. Lorenzo, e Izan o da saca, de Xabier Quiroga. Na primeira, Vigo volve ser o espazo predominante, mentres que na de Xabier son as terras de Lemos as que se prestan como espazo para esta novela que nos recorda, en moitos aspectos, a súa magnífica ópera prima: Atuado na braña.

De propina, acaba de estrearse o documental A viaxe de Leslie, inspirado no derribo dun avión fronte á costa de Ortegal, en 1943, onde morreu, entre outros, o actor británico Leslie Howard. 

Non fo o único caso de combate aéreo fronte ás nosas costas: na presentación en Ribadeo de Cabalos e lobos, o autor referiuse a un combate entre alemáns e aliados fronte ás costas de Ribadeo, un episodio que ningún dos alí presentes coñecía pero sobre o que se pode atopar información na rede.

Como non teño nada claro onde remata a verdade histórica e onde comeza a ficción literaria, mellor deixo o asunto, que ademais teño sono.

Catalina de Santiso, da lenda á narrativa culta.

Catalina de Santiso: nunca dela oíra falar e ultimamente chégame por carreiros diversos. Non vou contar aquí a lenda, que se pode atopar na rede, pero si que quero referirme a un par de textos literarios nos que se recrea a súa historia.

Cando hai uns meses Aurora García Rivas presentaba Vía muerta, no Cantón de Ribadeo, anunciou que estaba traballando xa na súa próxima novela, inspirada precisamente neste personaxe. A novela xa está na rúa; a Catalina de Santiso da escritora de Santiso está a disposición dos lectores desde hai unhas semanas. Non cadrou aínda, pero espero ser pronto un deles, que sempre un le con especial interese todo o que chega desde o Eo-Navia, tan achegado e tan distante.

Pouco antes desta nova editorial, caeu nas miñas mans un título doutra autora benquerida: E Xoel aprendeu a voar, de MaricaCampo.  Trátase dunha obra pensada para lectores novos, por iso me parece moi apropiada para os grandes –retomo intencionadamente este xeito de denominar os adultos, agora en desuso, como homenaxe a Memorias dun neno labrego, onde Neira Vilas titulou así un capítulo-. 

O capítulo 26 de E Xoel aprendeu a voar titúlase “Tras as pegadas de Catarina Santiso e os namorados da Cova da Serpe”, pero antes, no capítulo 22, os protagonistas len un documento no que se narra a “tristísima historia acontecida naquel castelo no século XVI”, a historia de Catarina de Santiso, virtuosa esposa de Vasco das Seixas, que morreu a mans do seu marido celoso, como sucede tantas veces hoxe en día.

Non sei que pensarás ti do asunto, pero se cadra non era Catarina (ou Catalina) mal símbolo para esgrimir nestes tempos de violencias anovadas contra as mulleres.

"Cruzando versos". Deixemos que as letras entren polos ollos

Cartel de "Cruzando versos"

I

Hai xa uns cantos anos, un comando clandestino percorreu as rúas de Ribadeo con premeditación e nocturnidade na véspera do Día das Letras Galegas e deixou a vila empapelada de fragmentos literarios.

“Deixa que as letras che entren polos ollos”, era o lema común que podía lerse en cada un dos máis de cen carteis que amañeceron pegados en escaparates, farolas, cabinas de teléfono, portas ou onde lle cadrou.

Quen isto escribe conserva o arquivo con aquela escolma literaria e aquí queda o de Neira Vilas, que onte nos deixou, como homenaxe:

O alcalde era Balbino Pérez Vacas, e a porta do concello foi o sitio escollido para o comezo das Memorias dun neno labrego. Ningún lugar lle acaía mellor. Algún tempo despois, sóubose que Balbino o sacara da porta e o levara para o seu despacho na alcaldía, para que perdurase. Ben feito.

Algúns desapareceron axiña, pero outros mantivéronse ben tempo e non era raro ver os viandantes parando a lelos, deixando que as letras lles entrasen polos ollos.

Daquela non había redes sociais e non quedou constancia expresa das reaccións da xente, pero contan que os membros do comando tiveron que aturar un “Teníais que ponerlos en castellano para que los entendiésemos todos”. 

- Queda moito sitio libre. Pode vostede pegar os que queira en castelán ou no idioma que lle pete –seica lle dixeron.

II 

Hai unhas semanas, a poeta Verónica Martínez Delgado, faloume dunha iniciativa que me trouxo á memoria aquel acto clandestino. Só que a proposta dela foi unha versión moi, moi mellorada, a plena luz do día e implicando no comando a unhas cantas ducias de escolares do concello.

“Cruzando versos” foi o nome da actividade e, como resultado da mesma, podemos estes días atopar catro ou cinco ducias de versos, breves pero ben escollidos, ó comezo dos pasos de cebra e nalgún outro lugar de paso, como as entradas da praza de abastos, algo que moito me alegra porque é un sitio que visito con frecuencia.

Como un gran non enche celeiro pero axuda ó compañeiro, colaborei minimamente, porque se me pediu, suxerindo o nome dalgúns escritores e escritoras da banda de alá da ría. Teima miña. Sempre lamento que se saiba tan pouco do que se fai do outro lado en cada unha das beiras, sobre todo cando o que se fai é bo.

Como o tempo pasa pero as teimas sobreviven -e son máis visibles grazas ás redes sociais-, tamén desta vez houbo algunha queixa pola ausencia de textos en castelán, que en otras regiones de España tamén hai xente que escribe e bla, bla, bla... Tamén a había cando en Madrid fixeron o mesmo –que a idea vén de lonxe e repetiuse en moitos sitios- e non lembro queixas polo feito de que Madrid, que é a capital “de todas las regiones de España” se esquecesen totalmente dos idiomas destas outras terras.

Mellor ignorar os negacionistas e quedar coas imaxes da retina dos nenos e nenas felices dándolle vida ó asfalto da súa vila, saborear os versos mentres non os borre a invernía e felicitar a Verónica  Martínez por facer que as letras nos entren polos ollos.

Audiovisual, cómic e investigación musical con Ribadeo ó fondo

Eu quérolle ben ó alumnado. Van alá moitos anos e son moitos os que me teñen aturado. Algúns fanme doer a cabeza –e supoño que eu a eles- pero pasan os anos, miro atrás e manda máis o afecto có desasosego.

Son xa tantos e tantas que un perde de vista os camiños que seguiron, pero de vez en cando dá con eles, con elas, no mundo real ou virtual e alégrase dos seus éxitos, aínda que sexa caladiñamente, desde a última fila da sala. Ultimamente as novidades chegáronme en lote:

I

Na gala do OUFF Escola 2015, en Ourense

Empezamos polo máis cercano. Sara, María, Elena, Cristina e Jaime, que teñen agora a quenda de aguantarme tres horas por semana, puxeron cara, voz e sentimento no Eu digo... que arrasou en youtube, e recentemente foron finalistas no OUFF Escola 2015, convocado polo Concello de Ourense. 

Non houbo premio, pero xa non é pouco premio estar entre vinte escollidos nun certame ó que concorreron cento e moitos traballos.

II

Portada de "No me pegues que llevo gafas".

"Na escola comeza debuxar batallas con miles de mortos que despertan un sorriso aprobatorio nos seus mestres. Mais un día decide mudar de estilo e pinta unha escena de amor entre un home e unha muller [...] Os mestres péganlle dúas bofetadas e esnaquízanlle o debuxo"

Seica lle pasou a Anxo L Baranga, segundo lemos nunha breve reseña biográfica na lapela dun libro. Non sei se este sería tamén o caso de Jorge Monlongo, que hai anos pintaba de todo nos libros de texto, nas libretas e tamén nos pupitres das aulas, para desespero das limpadoras. Non creo que lle garden rancor, que son xente de ben e perdoan todas as tintas que levan borrado. 

Tamén debuxou para Km 0, a revista escolar que daquela sacabamos adiante no instituto. Despois souben da súa arte nas páxinas de El Pequeño País, do seu traballo como ilustrador para os textos dunha editorial e pouco máis.

Agora sorpréndenos desde Madrid con No me pegues que llevo gafas, unha historia moderna con debuxos ben atractivos. Está no mercado. Un bo agasallo de Nadal. Facédeme caso.

III

Portada de "Music and Exile in Francoist Spain"

Eva Moreda, que escribiu boas páxinas para a nosa literatura, anda agora un pouco abaixo dos highlands escoceses facendo cousas novas en idioma de por alá que un pouco domina. Pero, sabendo da súa sagacidade, seguro que o seu Music and exile in Francoist Spain, que coñecemos polas redes sociais, é de lectura ben interesante para quen teña interese en saber máis de quen tivo que facer as maletas á forza durante aqueles corenta anos de desgraza que nos caeron encima despois de xullo do 36.

Tres noticias de xente que teño ou tiven nas aulas e que alegran estes tempos de outono, cando o inverno ameaza xa con vir para quedarse, segundo contan os que entenden de mapas e xeografías das borrascas. 

"Eu digo...": un ano, 32.868 visitas.

Mañá fai xustamente un ano que subimos a youtube o "Eu digo..."

A historia xa está contada.

Van alá 365 días e, neste momento exacto, 32.868 visitas. 

Seguimos orgullosos das nosas variantes, seguimos orgullosos do galego, seguimos orgullosos de Sara, Cristina, Elena, María e de Jaime, que acolleron con entusiasmo a idea e mellorárona. E seguimos orgullosos de Tania, que se encargou da montaxe e mellorou todo aínda máis.

90 anos do éxito de Antolín S. Mediante en Lugo

Váisenos alá outro mes de outono, como sempre lle chamou miña nai, e a cousa cadra con outra enxurrada de pedradas contra as linguas pequeniñas do noroeste. En Galicia xa estamos afeitos –en realidade un nunca se afai a estas cousas- pero en Asturias parece que os desprezos dos cerebros cativos, por grandes que sexan os seus apelidos, mancan de xeito especial e no día de hoxe ferven as redes contra quen desprezou publicamente o asturiano mentres cobra dos impostos que pagan os asturianos.

 Xuan Bello fala de “vencelos coa intelixencia” e eu doulle a razón á súa lucidez, pero iso non evita as ganas de rematar a vitoria cunhas pedradas ben calculadas, para non mancar máis do necesario.

Váisenos alá outro mes de outono e un volve a mirada a Asturias, cara ás hemerotecas, e decátase de que a cousa cadra co 90 aniversario dunha ampla reseña na prensa arraiana do éxito que obtivo un fillo destas terras no certame literario organizado pola Asociación de Prensa de Lugo co gallo das festas do San Froilán. Falo de Antolín S. Mediante, vencedor do “segundo tema” (mellor poesía en galego) co seu poema “A un muíño desfeito”.

O poeta de Taramundi, que nos últimos anos rescatou do olvido Xoán Babarro, compartiu honra aquel día con D. Ramón Otero Pedrayo e outros, nun acto conducido por Antón Vilar Ponte.

De todo iso dá conta Ecos Vegadenses no seu nº 40, correspondente á 2º quincena de outubro de 1925. E nós recordámolo hoxe porque preferimos dedicarlle atención á xente de boa intención, especialmente ós que dunha banda e outra da ría, compartimos soños e desexos.

Cabeceira de Ecos vegadenses (2ª quincena de outubro de 1925)

A forza que vén de lonxe- XI: Chus Pato en Harvard

A SERIE EMPEZA AQUÍ.

Algunhas veces, a forza chega desde lonxe de rebote. Primeiro ten que marchar.  Marchar desde Ourense, por exemplo, pasando polo Deza e subindo a un avión con destino a ultramar co peito e o corazón ateigado de versos. Palabras que son vida.

Despois vén a entrada no templo da poesía, a Woodberry Poetry Room da Universidade de Harvard, para baleirar os versos alí onde só os mellores teñen tal honra. Só as mellores.

Tal foi, recentemente, a viaxe de Chus Pato. Con ela, Erín Moure, forza de lonxe impagable da que xa demos conta noutra ocasión.

Chus Pato recitou poemas en galego na Woodberry Poetry Room de Harvard; Erín Moure traduciuna ó inglés e o noso idioma queda así gravado para a historia no mesmo espazo onde antes recitaron Ezra Pound, T.S. Elliot, J. Kerouac e outros nomes que pasaron con honra á memoria das letras universais.

Agora vén  ou debía vir o efecto boomerang, a forza que vén de lonxe e chega de novo onda nós. Só uns poucos saben enxergala no medio da néboa: Ana Romaní no seu diario cultural, Xosé Antón Laxe Martiñán que comparte a nova nos eidos de Prolingua...

Os máis, non. Andan demasiado enredados dando conta de cada entrada e saída de Isabel Pantoja na cadea ou dalgún cabazo enorme que apareza nunha leira, que estamos no tempo.  

as letras emerxen da pedra, do máis profundo dos soños

as letras son pinturas con voz

entón a luz cicélaas

e un monllo de aire impulsa as cavernas do corpo

e o berro do animal aprende, soletrea e pronuncia

pronuncia a palabra da parte sen parte

dor dos das que non teñen parte

as letras, esas letras [...]

son ríos, e condénsanse en nubes

e viaxan

E ó viaxaren, a forza dese acto chéganos de volta desde lonxe e dános azos para a esperanza en tempos de desleixo anovado. Aí ó lado. Unha semana si e outra tamén.

Pero non quero ensuciar o momento lembrando a monitora de hípica que causa vergonza ata nos cabalos que a rodean, a viaxeira blablacárica que non quere compartir vehículo cun chófer que fala galego, o empresario de Betanzos que non acata a lei porque lla remiten en galego, ese centro de educación(?) infantil que prohibe o uso da nosa lingua. E non só.

Non quero. Non merecen tanta atención. 

O meu idioma nativo é un conflito lingüístico

A miña historia máis recente pasa pola dificultade de hospedar os antepasados

CONTINÚA AQUÍ

"Con follas de figueira". Poesía social en galego en plena guerra

Din por aí que as primeiras décadas do século XX supuxeron o derrubamento definitivo da fidalguía e o ascenso da nova burguesía comercial.

Algúns escritores da época dan conta destes cambios nas súas obras, normalmente con desagrado. O caso máis coñecido é o de Vicente Risco, que en O porco de pé ridiculiza coa figura de Don Celidonio eses novos ricos, que chegaron a selo a forza de apañar cadelas e pasar fame.

Na prensa do occidente de Asturias tamén atopamos algún exemplo que vai nesta liña. No número 279 de Ecos vegadenses, correspondente á primeira quincena de setembro de1937, AESEEME publica o poema "Con follas de figueira", onde dá conta dos abusos dos comerciantes, que se enriquecen de xeito usureiro.

Eu na miña vida vin
gremio máis aproveitado!

AESEEME é un dos pseudónimos cos que Antolín Santos Mediante asinou os seus textos. Non era un autor precisamente botado á esquerda, así que o contido do seu texto e o feito de que o publique en galego na prensa asturiana xa en plena guerra civil danlle especial mérito.

Agora, eses usureiros seguen existindo, pero teñen outra dimensión e pacen sobre todo no sector enerxético.

AESEEME: "Con follas de figueira". Ecos vegadenses, setembro de 1937