Toponimia, aínda

A SERIE EMPEZA AQUÍ

A chegada do outono tróuxonos a boa nova da aparición de Galicia 21, unha revista dixital impulsada polo entusiasta Craig Patterson desde o seu fervedoiro de ideas da Cardiff University, en Gales, aí arriba.

O sumario inclúe, entre outros, un interesante artigo de Anxo Lorenzo, actual Secretario Xeral de Política Lingüística, que analiza a situación da lingua galega desde a sociolingüística e a política lingüística.

Ó falar do proceso revitalizador iniciado na transición, o autor cita un conxunto de consecuencias “que hoxe, na maior parte dos casos, están plenamente asumidos pola sociedade galega”, entre eles “que a única forma válida dos topónimos galegos é a súa forma en lingua galega”.

Xa, xa,... Non sería mala cousa que o Alcalde da Coruña, o valedor do desvalido de Millán Astray, o propio Presidente da Xunta e o seu opositor principal pertencesen a esa “maior parte da sociedade”, pero seica non. Son bichos raros que poñen de actualidade asuntos que se supoñían xa superados.

O asunto recórdame o que unha vez me dicía aquel vello amigo: “Eu son de Campobecerros, dispensando, pero á xente non lle gusta o nome e quérenlle poñer Villaflores”. Digo eu que tanto dereito terán uns coma os outros a decidir. Xa vexo os letreiros: A Coruña / La Coruña, Campobecerros / Villaflores.

Pero quedémonos co bo: nace Galicia 21, e o tempo ha poñer a cada un no seu sitio. Ou non, que o tempo tamén parece que anda a velas vir.
CONTINÚA

Alumnos inmigrantes e conselleiros andantes

Nunha recente entrevista, o Conselleiro de Educación manifestou que "se hai un alumno inmigrante que non domina o castelán hai que darlle unhas horas de reforzo".

E se o alumno non domina o galego tamén hai que darlle reforzo ou iso dá igual?

Sei dun concello onde hai hai uns anos organizaron un curso de castelán para integrar a un grupo de inmigrantes. Eses inmigrantes, que estudaban castelán polo día, pola noite traballaban pillando pitos nas granxas, rodeados de paisanos que o único que falaban era galego.

Non sería máis integrador darlles clase de galego? Ou acaso, como trataban con pitos e pitas, era un adianto para integralos nas galiñescolas?

Volvendo á entrevista do Conselleiro:

E se o que non domina o galego é un Conselleiro, ¿tamén hai que darlle reforzo ou que hai que facer?

Loros

E o que digo para PERO vale para LORO, que tampouco aparece nunca nas parellas de palabras de abertas / pechadas, masculino /feminino.

Non se usan as cousas, morren as palabras.

O loro da foto retrateino no restaurante A Cerca, en Santalla de Ozcos.

Peros

Non hai moito tempo, oín na radio unha entrevista a un home da zona do Eume que era membro dunha asociación para a recuperación dos peros.

A entrevista tróuxome á cabeza esa palabra, e mesmo a froita, que eu coñecín de pequeno e que xa tiña medio esquecida: os peros (con e pechado, substantivo), que veñen sendo unhas pequenas peras silvestres.

A semana pasada retratei en Guntín unha árbore, cargadiña de froito, que me pareceu de peros, aínda que non estou certo. Sexa ou non sexa, ben me vale para a reflexión que quero facer aquí:

A palabra pero está morrendo, aínda que aparece recollida en dicionarios modernos, e unha proba da súa debilidade e do perigo de que se perda é o feito de que nunca aparece como exemplo nas típicas parellas de palabras que se usan para exemplificar os valores do xénero ou a diferenza de significado segundo a apertura da vogal tónica:

Pera: froita da pereira.
Pero: froito silvestre de pequeno tamaño, semellante á pera.

Pero: con /e/ pechado, substantivo.
Pero: con /e/ aberto, conxunción.

Pérdense as cousas, pérdense as palabras. Os amigos da recuperación dos peros, se cadra sen sabéreno, fan tamén labor filolóxico.

Tópicos sobre a lingua galega VI: Os repartidores de dereitos.

A SERIE EMPEZA AQUÍ

“Quen teñen dereitos son as persoas, non as linguas nin os territorios”

Depende. Os dereitos en democracia tenos quen se decida que os teña: as persoas, as linguas ou as miñocas. Na India seica teñen moitos dereitos as vacas –non sei se tamén é un tópico-, aquí antes tíñanos os toxos molares do Cabo Touriñán e agora seica van ter máis os rodaballos de Pescanova. Os dereitos poden cambiar de dono.

Falando de linguas, na maior parte dos Estados europeos os dereitos artéllanse en torno a dous criterios: personalidade e territorialidade.

Cada Estado decide democraticamente o modelo que quere seguir e tan lícito é un coma o outro. Incluso é lícito que se combinen arteiramente os dous para que saia gañando quen conveña que gañe, como se fai aquí, pero diso xa falaremos algo máis adiante.

1. Personalidade: tómase como punto de referencia a xente, ou sexa, se nun territorio hai falantes de máis dun idioma, tense en conta isto á hora de escoller cales deben ser oficiais.
2. Territorialidade: tómase como referencia o territorio na cal habitan as persoas, ou sexa, a zona e non as persoas en si. Deste xeito, escollerase como oficial a lingua propia desa zona, independentemente de que haxa falantes doutros idiomas.

Aínda que non hai políticas absolutamente paralelas e en cada país danse unha serie de particularidades, dun xeito xeral en Europa occidental podemos distinguir os seguintes modelos:

1. Estados oficialmente plurilingües: baséanse no criterio de personalidade. Seguen este modelo Luxemburgo, Irlanda e Finlandia. Nestes tres países hai máis dun idioma oficial en todo o seu territorio.

En Irlanda, por exemplo, a pesar de que saben que a inmensa maioría da poboación que fala irlandés se concentra en tres zonas (Donegal, Connemara e Kerry), declararon o irlandés oficial en todo o Estado porque en todo o territorio hai algunhas persoas que o falan, e non importa que sexan moitas ou poucas, guapas ou feas, nin que sexan do lugar ou vidas de fóra.

2. Federalismo lingüístico: baséanse no criterio de territorialidade. O Estado divídese en zonas e dentro de cada unha é oficial unicamente un idioma. Seguen este modelo Bélxica, coa excepción da área de Bruxelas, e Suíza.

A xente non importa. Se un habitante dunha zona se traslada a outra, sabe que o idioma oficial vai ser distinto e amóldase. Cómpre dicir que, en contra do que se poida pensar, a consecuencia deste modelo é que os habitantes de todo o Estado soen acabar tendo un dominio suficiente de todas as linguas do seu país e a mobilidade non é ningún inconveniente. As tensións, que se dan principalmente en Bélxica, teñen moitas máis motivacións económicas ca lingüísticas.

3. Autonomismo lingüístico: É un sistema híbrido no que se combinan territorialidade e personalidade. Na práctica, escóllese en cada zona o criterio que máis beneficia ó idioma A, que goza deste xeito de certos privilexios legais sobre os outros. En parte do territorio é oficial só un idioma e noutras partes hai cooficialidade do idioma propio co idioma estatal. Este modelo está presente en España, Italia e Portugal.

No caso de España, para Galicia e para as outras comunidades con lingua propia que decidiron oficializala escolleuse o criterio de personalidade porque así ten entrada oficial o castelán: en Galicia son oficiais o galego e o castelán porque hai falantes dun e outro idioma. Para o resto do territorio escolleuse o criterio de territorialidade porque así non teñen cabida oficial os idiomas alleos a ese lugar.

Seguramente cando se aprobou a Constitución e o Estatuto de Autonomía non se puido facer outra cousa e ímonos amañando, pero tamén é certo que noutros países aplícanse modelos de política lingüística diferentes ó noso, con resultados bastante mellores tanto para a convivencia coma para o dominio de idiomas.

4. Estados oficialmente monolingües: Só se recoñece a oficialidade dun idioma aínda que se admita a existencia doutros, que incluso poden gozar de certa protección. Organízanse con este modelo Francia, Alemaña, Reino Unido, Holanda e Grecia.

Pero volvamos ó comezo e poñamos por caso que é certo o tópico, que quen teñen dereitos son as persoas e non as linguas nin os territorios. Se hai que xogar, xogamos:

Cóntanse por milleiros os galegos que residen noutras comunidades. Acaso non temos o país cheo de Casas de Galicia, Centros Galegos e Lares galegos? Serán os lugareños os que os crean por exotismo ou admiración ó noso ou será que os galegos andamos espallados por todo o territorio? Abonda con pisar calquera deses centros galegos un sábado pola noite para decatarse de que a inmensa maioría desa xente fala galego, polo menos na intimidade. Ese é o idioma que usan entre tallada e tallada de polbo, entre tute e tute, entre cunca e cunca de viño.

E por que non defendemos o dereito deses galegos a poderen usar o seu idioma de xeito oficial alí onde estean? E por que non reclamamos para eles o dereito fundamental a educaren os seus fillos na súa lingua?

A resposta é sempre a mesma: porque non están en Galicia. Pero non diciamos que son as persoas as que teñen dereitos e non as linguas nin os territorios? E logo un galego en Madrid xa non é persoa?

Respectemos as leis que democraticamente se adopten, pero non sexamos cínicos á hora de interpretalas, porque son as que son pero poderían ser outras. Co modelo finés, irlandés ou luxemburgués o galego tamén sería oficial no resto do Estado; co modelo belga ou suízo, o castelán non sería oficial en Galicia.
CONTINÚA AQUÍ
                       NOTA: Podes acceder ó pdf da edición en papel (2014), premendo neste enlace.

Galiñescolas

Eu non sei por que está dando tanto que falar o feito de que o goberno do Señor Núñez decidise meter galiñas nas escolas. Nin que fose tanta novidade! Iso de meter pitas na escola xa se fixo na miña tribo hai moitos anos e, en vez de montar escándalo ningún, os aborixes presumimos de ter as pitas máis cultas do mundo.

Cronoloxía (inconcreta) dos feitos:

- 1917: Inaugúrase a escola da miña parroquia, o primeiro dos centros educativos laicos que a Sociedade de Hijos de Silleda en Buenos Aires, que se creara o 15 de agosto de 1908, financiou no concello. Puxéronlle como nome “Rosalía de Castro”, detalle que eu non souben ata hai ben poucos anos.

- Non sei que ano do franquismo: O edificio que os veciños emigrados financiaran pasa a pertencer ó Estado, por arte de maxia ou polo que todos sabemos. Quen queira coñecer máis datos, que lea os traballos do Profesor X.M. Malheiro.

- Xa nin me acordo cando: Nesa escola, convertida en unitaria, empezan a desbrozar a miña ignorancia. Alí ten lugar un feito do que xa teño falado en máis dunha ocasión.

- Últimos anos do franquismo: A escola deixa de funcionar como tal, trasladan o alumnado a un colexio e o vello edificio queda pechado e sen outra función.

- Non sei cando (nin quen nin por que nin por canto): Véndeselle a un veciño o edificio da escola e a finca colindante, onde xogabamos ó fútbol.

As galiñas e todo o que calquera labrego garda nunha palleira son, desde aquela, os novos ocupantes da escola Rosalía de Castro, a mesma que os veciños do concello emigrados en Bos Aires pagaran co seu traballo, coa ilusión de que a cultura agromase no medio de tantos animais. Eu non sei que pensarán case 100 anos despois.

Pero grazas e eles, temos as pitas máis cultas e máis poéticas de cantas hai no País. Os seus cantares están directamente inspirados nos de Rosalía; pódese dicir que son os auténticos Cantares Galegos.

Unha romaría na cima do Candán

Aínda correndo o risco de que algunha historiadora amiga me diga que a historia é para os historiadores, hoxe vou falar de historia.

Vén aí o 15 de agosto. Tal día coma este do ano 1933 tivo lugar na cima do Candán, a carón da capela do San Bieito, unha romaría en homenaxe ós emigrados, especialmente para celebrar o XXV aniversario da “Sociedade de emigrados hijos de Silleda”, que financiou no concello escolas e outros servizos básicos.

A romaría foi moi sonada e encheu páxinas e páxinas na prensa da época (El pueblo gallego, Razón, etc.) como indica Antón Garazo nun artigo publicado no número 9 de A Trabe de Ouro (1992).

El Pueblo gallego (20 de agosto de 1933) fala de “Un gran acto cívico no curuto do Candán”. Esa foi a versión oficial dos feitos, pero, en realidade tamén se tratou dun acto político encuberto. O disfrace de “acto cívico” era imprescindible porque o goberno central prohibira celebrar actos políticos en lugares abertos. Iso, na práctica, era tanto coma impedir que se levasen a cabo actos deste tipo maior parte de Galicia, porque no rural non había lugares cerrados axeitados, e case toda Galicia era rural.

O argallante de todo aquilo fora Antón Alonso Ríos, de Cortegada. Con el estiveron outras personalidades importantes da Galicia da época: Otero Pedrayo, Vicente Risco, Ramón de Valenzuela –daquelas un mociño de apenas vinte anos, que despois estaría preso nas minas da Brea-, Suárez Picallo, Blanco Amor, etc.

Precisamente este último autor escribe sobre este acto en El pueblo Gallego, o día 3 de setembro:

“Los oradores levantan en sus manos a Galicia como una hostia incensada de sol y de viento. Valenzuela Otero, casi un niño, canta a la mocedad y su palabra, con el penacho celta de su pelambrera, arden como dos llamas rubias. Picallo dispara sus manos hacia los horizontes, como dos aves exaltadas. Quien esto escribe, invoca a los poetas mayores de la patria y siente en su corazón presencias invisibles y ciertas. Alonso Ríos señala los caminos de la Tierra por donde ha de aspergiarse la sangre de todos si es necesario y su extremecimiento prende en la muchedumbre como un temblor milagroso”.

Este mesmo xornal xa se referira días antes o acto do Candán cun fragmento que merece ser reproducido:

“La excursión al Candán tiene además el carácter de un acto pagano, de culto a la montaña que inspiró a sus moradores, los vecinos de Laro, Parada y Refoxos, núcleo apretado que sirvió de base y firme sostén a la Sociedad Hijos de Silleda, el sentimiento de solidariedad para dar batidas a los lobos, bestias salvajes que hacían presa en sus rebaños, y de los caciques, bestias degeneradas que hacían presa en sus haciendas y dignidad.”

Era o 15 de agosto e 1933. Sopraban outros ventos e o Candán era unha festa. Hoxe, no mesmo sitio quedan só restos dunha capela irrecoñecible, e alí bailan as aspas dun parque eólico movido polo vento que regalamos.

A forza que vén de lonxe VIII: Yanelis Velazco

A SERIE EMPEZA AQUÍ
A SERIE EMPEZA AQUÍ
Entrei no mes de agosto comendo tortilla ó abeiro dos carballos que nos protexían na noite dunha orballeira miudiña, case imperceptible.

Nese marco recibín de Yanelis Velazco Fajardo o agasallo do seu libro Xosé Vázquez Pintor, la memoria que reconstruye un mundo, que é o resultado da súa investigación sobre a obra poética deste escritor amigo.

Calquera lugar é bo para que a un lle regalen un libro, e máis aínda se leva da man da autora palabras de agarimo, pero ese lugar é para min especial porque a poucos metros desa mesma carballeira de Castro, nunha escola unitaria, hai xa ben anos, era o propio Vázquez Pintor quen poñía na miña man Gándaras, o primeiro libro en galego que vin e toquei na miña vida. Eu era un neno que soletreaba as primeiras sílabas e entender non entendín nada do que alí estaba escrito na lingua que eu falaba e nunca vira escrita, pero ás veces penso que aquel detalle puido marcar dalgún xeito a miña vida.

Yanelis Velazco (Matanzas, 1976) é licenciada en Filoloxía e profesora na Facultade de Artes e Letras da Universidade da Habana, e como acabou tamén pousando os ollos na poesía de Pintor é cousa que ela mesma explica aquí. Despois debullou os seus versos con detalle e grazas a ela sei eu algo máis de soños e ensoñacións.

Yanelis estivo estes tempos en Santiago e, entre outros actos, oficiou de pregoeira na feira do libro de Melide. Hoxe mesmo regresa á Habana para seguir ocupándose da crítica literaria e das nosas letras, como fan cada vez máis estudosos desde distintas universidades do mundo, moitos dos cales pertencen á Asociación Internacional de Estudos Galegos, presidida por Craig Patterson.

Yanelis Velazco é tamén forza que vén de lonxe.
CONTINÚA

Naipe de sangue

De pequeno traguei ducias de noveliñas de Marcial Lafuente Estefanía e penso que aprendín delas moitas cousas boas. Aprendín, por exemplo, que ás veces non é mala cousa darlle unhas pedradas, sen mancar moito, a quen as merece. Clint Eastwood faino de vez en cando e non lle vai tan mal.

Perdinlle a pista a estas novelas cando fun medrando e deixei de velas á venda, pero aínda non hai moitos anos que merquei de novo unha en Mérida, ó dar con ela nun kiosco.

Con ese espírito positivo e libre, lin con devezo hai anos Por unha presa de machacantes, de Isidro Novo, e lembro aquel momento xenial no que un personaxe lle di a outro algo así como "Ou me contas todo o que sabes ou che poño un disco enteiro de Ana Kiro". A ver quen se resiste.

Por iso me alegra moito que se empece a facer cine do oeste en Galicia. A este paso aínda imos acabar sendo un país normal.

Máis nada, que vou dar unha voltiña pola serra do Galiñeiro, a ver se queda un cabalo libre.

A boca pobre. O país pobre

(...)
Xuntámonos todos no interior da escola, unha cabana pequena e fea na que a chuvia baixaba polas paredes e todo estaba amolecido e húmido. Sentamos nos bancos sen que ninguén dixese nin pío por temor ó mestre. Os seus ollos malévolos pasaron sobrevoando por toda a clase ata que se pousaron en min e así permaneceron fixos. Por todos os santos! Non me gustou nada sentir a súa mirada, aqueles ollos esculcándome. Despois sinaloume cun dedo longo e amarelado, e dixo:
- Pwat is yer nam?

Eu non daba entendido ese xeito de falar seu nin ningún dos que se usan no estranxeiro, pois o gaélico era o meu único medio de expresión e a miña defensa contra as dificultades da vida. Só souben quedar mirándoo fixamente, mudo de medo. Entón vin que lle viña un grave ataque de cólera que medraba e medraba coma se fose unha nube cargada de auga.

(...)
- Pois mira –dixo- ¿non comprendes que son os gaélicos os que ocupan esta parte do país e non poden escapar ó seu destino? Sempre se dixo e escribiu que a todos os pobres nenos gaélicos se lles pega o primeiro día de colexio porque non entenden o inglés nin as formas estranxeiras dos seus nomes, e que ninguén os respecta por seren gaélicos ata a medula. Non hai outra actividade no colexio ese día que os castigos cargados de vinganza e sempre a mesma parvada de Jams O’Donnell. Ai de min, non creo que nunca cheguen a acadar os gaélicos unha boa situación, senón penalidades sen fin.

(...)
- Vállame Deus -dixo-, souben que o goberno británico vai facer un gran labor polo ben dos pobres deste lugar –esteamos todos sans e salvos nesta casa!-, e dise que pagará dúas libras ó ano por cada neno noso que fale a lingua inglesa en vez deste gaélico de ladróns. Queren que abandonemos o gaélico, loados sexan sempiternally! Non creo que cheguen a alcanzar os irlandeses unha boa situación mentres lles sexa natural habitar casas pequenas nun recanto do val, moverse entre suxa borralla, pescar de cote na continua tormenta, relatar historias de noite sobre as penalidades e penurias dos gaélicos en doces palabras gaélicas...

- Ai de min! –exclamou miña nai-, que non teño máis ca un fillo, ese caso perdido que está aí co cu pegado ó chan.

- Entón –dixo o Vello-, debes ter máis ou quedarás sen paga.
(...)
- Vállame Deus –dixo-, antes de que rompa o día seremos familia numerosa, e gañaremos dúas libras por cabeza.

- Ocorren cousas sorprendentes no mundo –dixo miña nai- pero non espero nada semellante e nunca oín que se poida formar familia numerosa nunha noite.

- Non esquezas –contestou o Vello- que está Sorcha.

- Sorcha! Que cousas dis! –dixo miña nai abraiada. Eu saltei de sorpresa o oír o nome da porca.

- Pois si, ela e non outra –dixo el-. Sorcha xa ten un montón de fillos, e todos eles cunha voz do máis potente aínda que o seu dialecto nos resulte incomprensible. Quen de nós pode asegurar que non é en inglés como conversan entre si? Xa se sabe que os nenos e os ranchiños teñen todos os mesmos costumes, e ten en conta o extraordinario parecido que hai entre a pel duns e a dos outros.

- Iso está ben pensado –dixo miña nai- pero será preciso facerlles un traxe antes de que chegue o inspector para examinalos.

- Será absolutamente necesario –repuxo o Vello.

Flann O’Brien: A boca pobre

Seica xa hai quen anda buscando porcos. Cos traxes non hai problema, que os regalan.

Produtos galegos de confianza

Como as cousas andan tortas, sobre todo para os produtores de leite, agora ninguén se corta á hora de reclamar que consumamos produtos nosos, sempre que se poida, e non importados. A idea vale ata para os Citroen, que se dan moi ben á beira do Lagares; non coma os Audi, que os hai que traer de fóra porque o clima de aquí non lles presta.

Suponse que así amañamos un pouco os petos da xente e, de paso, consumimos produtos de confianza. Hai quen argalla outras ideas co gallo de buscar a confianza do cliente: disque a nova moda entre os restaurantes galegos é ter unha hortiña detrás do negocio, onde poder cultivar os seus propios produtos, de xeito que lles poidan ofrecer ós clientes a comida que eles mesmos obteñen.

A min paréceme ben, pero tamén hai quen se pasa. Con isto da confianza no produto, hai restaurantes nos que che veñen amosar á mesa o rodaballo ou o lumbrigante que vas comer pouco despois. Que pretenden? Que botes unha parrafada co bicho, que te fagas amigo del e que despois lle metas o dente a traición?

Houbo un tempo no que a min se me pasaba pola cabeza montar na sala da casa un acuario para o marisco, coma os que hai nos restaurantes. Pero deixei a idea precisamente porque tiña medo de encariñarme cos centolos e despois non ser capaz de metelos ó pucheiro sen remorsos, nin sequera botándolles loureiro para anestesialos.

Para confianza no produto, e xa que a cousa vai de hortas, nada coma o que se contaba da muller de Belisario do Burgo, con moita sona pola richada que facía e tamén polo seu mal xenio.

Disque unha vez chegaron uns clientes para cear e un deles preguntoulle se lles facía unha ensalada.

- Fago, pero ti vas buscar a leituga á horta, que eu xa puxen as zapatillas e non penso mollar os pés no orballo pola vosa ensalada. E sacúdelle ben a terra e as lermes, non mas vaias traer para dentro.

El foi e ela fixo a ensalada. Cuestión de confianza.

Se cadra, etiquetar os produtos en galego tamén daba confianza, pero iso igual parece cousa de radicais.

NOTA:

Lermes: lesmas, limachas. Os que somos de onde somos, ás veces falamos con rotacismo.

A Igrexa e o galego

No mosteiro de San Rosendo de Celanova saquei onte esta foto.

Non é que me preocupen a min especialmente os asuntos da Igrexa, pero sempre é bo ver que usa o galego, sobre todo se ese compromiso se manifesta colgado nos mesmos muros onde estaba encerrado Celso Emilio cando pensou aquelo de

O teito é de pedra.
De pedra son os muros
i as tebras.
(...)

I eu, morrendo
nesta longa noite
de pedra.

É de supoñer que tamén a misa que se anuncia sexa en galego. Non o sei.