Galiñescolas

Eu non sei por que está dando tanto que falar o feito de que o goberno do Señor Núñez decidise meter galiñas nas escolas. Nin que fose tanta novidade! Iso de meter pitas na escola xa se fixo na miña tribo hai moitos anos e, en vez de montar escándalo ningún, os aborixes presumimos de ter as pitas máis cultas do mundo.

Cronoloxía (inconcreta) dos feitos:

- 1917: Inaugúrase a escola da miña parroquia, o primeiro dos centros educativos laicos que a Sociedade de Hijos de Silleda en Buenos Aires, que se creara o 15 de agosto de 1908, financiou no concello. Puxéronlle como nome “Rosalía de Castro”, detalle que eu non souben ata hai ben poucos anos.

- Non sei que ano do franquismo: O edificio que os veciños emigrados financiaran pasa a pertencer ó Estado, por arte de maxia ou polo que todos sabemos. Quen queira coñecer máis datos, que lea os traballos do Profesor X.M. Malheiro.

- Xa nin me acordo cando: Nesa escola, convertida en unitaria, empezan a desbrozar a miña ignorancia. Alí ten lugar un feito do que xa teño falado en máis dunha ocasión.

- Últimos anos do franquismo: A escola deixa de funcionar como tal, trasladan o alumnado a un colexio e o vello edificio queda pechado e sen outra función.

- Non sei cando (nin quen nin por que nin por canto): Véndeselle a un veciño o edificio da escola e a finca colindante, onde xogabamos ó fútbol.

As galiñas e todo o que calquera labrego garda nunha palleira son, desde aquela, os novos ocupantes da escola Rosalía de Castro, a mesma que os veciños do concello emigrados en Bos Aires pagaran co seu traballo, coa ilusión de que a cultura agromase no medio de tantos animais. Eu non sei que pensarán case 100 anos despois.

Pero grazas e eles, temos as pitas máis cultas e máis poéticas de cantas hai no País. Os seus cantares están directamente inspirados nos de Rosalía; pódese dicir que son os auténticos Cantares Galegos.

Unha romaría na cima do Candán

Aínda correndo o risco de que algunha historiadora amiga me diga que a historia é para os historiadores, hoxe vou falar de historia.

Vén aí o 15 de agosto. Tal día coma este do ano 1933 tivo lugar na cima do Candán, a carón da capela do San Bieito, unha romaría en homenaxe ós emigrados, especialmente para celebrar o XXV aniversario da “Sociedade de emigrados hijos de Silleda”, que financiou no concello escolas e outros servizos básicos.

A romaría foi moi sonada e encheu páxinas e páxinas na prensa da época (El pueblo gallego, Razón, etc.) como indica Antón Garazo nun artigo publicado no número 9 de A Trabe de Ouro (1992).

El Pueblo gallego (20 de agosto de 1933) fala de “Un gran acto cívico no curuto do Candán”. Esa foi a versión oficial dos feitos, pero, en realidade tamén se tratou dun acto político encuberto. O disfrace de “acto cívico” era imprescindible porque o goberno central prohibira celebrar actos políticos en lugares abertos. Iso, na práctica, era tanto coma impedir que se levasen a cabo actos deste tipo maior parte de Galicia, porque no rural non había lugares cerrados axeitados, e case toda Galicia era rural.

O argallante de todo aquilo fora Antón Alonso Ríos, de Cortegada. Con el estiveron outras personalidades importantes da Galicia da época: Otero Pedrayo, Vicente Risco, Ramón de Valenzuela –daquelas un mociño de apenas vinte anos, que despois estaría preso nas minas da Brea-, Suárez Picallo, Blanco Amor, etc.

Precisamente este último autor escribe sobre este acto en El pueblo Gallego, o día 3 de setembro:

“Los oradores levantan en sus manos a Galicia como una hostia incensada de sol y de viento. Valenzuela Otero, casi un niño, canta a la mocedad y su palabra, con el penacho celta de su pelambrera, arden como dos llamas rubias. Picallo dispara sus manos hacia los horizontes, como dos aves exaltadas. Quien esto escribe, invoca a los poetas mayores de la patria y siente en su corazón presencias invisibles y ciertas. Alonso Ríos señala los caminos de la Tierra por donde ha de aspergiarse la sangre de todos si es necesario y su extremecimiento prende en la muchedumbre como un temblor milagroso”.

Este mesmo xornal xa se referira días antes o acto do Candán cun fragmento que merece ser reproducido:

“La excursión al Candán tiene además el carácter de un acto pagano, de culto a la montaña que inspiró a sus moradores, los vecinos de Laro, Parada y Refoxos, núcleo apretado que sirvió de base y firme sostén a la Sociedad Hijos de Silleda, el sentimiento de solidariedad para dar batidas a los lobos, bestias salvajes que hacían presa en sus rebaños, y de los caciques, bestias degeneradas que hacían presa en sus haciendas y dignidad.”

Era o 15 de agosto e 1933. Sopraban outros ventos e o Candán era unha festa. Hoxe, no mesmo sitio quedan só restos dunha capela irrecoñecible, e alí bailan as aspas dun parque eólico movido polo vento que regalamos.

A forza que vén de lonxe VIII: Yanelis Velazco

A SERIE EMPEZA AQUÍ
A SERIE EMPEZA AQUÍ
Entrei no mes de agosto comendo tortilla ó abeiro dos carballos que nos protexían na noite dunha orballeira miudiña, case imperceptible.

Nese marco recibín de Yanelis Velazco Fajardo o agasallo do seu libro Xosé Vázquez Pintor, la memoria que reconstruye un mundo, que é o resultado da súa investigación sobre a obra poética deste escritor amigo.

Calquera lugar é bo para que a un lle regalen un libro, e máis aínda se leva da man da autora palabras de agarimo, pero ese lugar é para min especial porque a poucos metros desa mesma carballeira de Castro, nunha escola unitaria, hai xa ben anos, era o propio Vázquez Pintor quen poñía na miña man Gándaras, o primeiro libro en galego que vin e toquei na miña vida. Eu era un neno que soletreaba as primeiras sílabas e entender non entendín nada do que alí estaba escrito na lingua que eu falaba e nunca vira escrita, pero ás veces penso que aquel detalle puido marcar dalgún xeito a miña vida.

Yanelis Velazco (Matanzas, 1976) é licenciada en Filoloxía e profesora na Facultade de Artes e Letras da Universidade da Habana, e como acabou tamén pousando os ollos na poesía de Pintor é cousa que ela mesma explica aquí. Despois debullou os seus versos con detalle e grazas a ela sei eu algo máis de soños e ensoñacións.

Yanelis estivo estes tempos en Santiago e, entre outros actos, oficiou de pregoeira na feira do libro de Melide. Hoxe mesmo regresa á Habana para seguir ocupándose da crítica literaria e das nosas letras, como fan cada vez máis estudosos desde distintas universidades do mundo, moitos dos cales pertencen á Asociación Internacional de Estudos Galegos, presidida por Craig Patterson.

Yanelis Velazco é tamén forza que vén de lonxe.
CONTINÚA

Naipe de sangue

De pequeno traguei ducias de noveliñas de Marcial Lafuente Estefanía e penso que aprendín delas moitas cousas boas. Aprendín, por exemplo, que ás veces non é mala cousa darlle unhas pedradas, sen mancar moito, a quen as merece. Clint Eastwood faino de vez en cando e non lle vai tan mal.

Perdinlle a pista a estas novelas cando fun medrando e deixei de velas á venda, pero aínda non hai moitos anos que merquei de novo unha en Mérida, ó dar con ela nun kiosco.

Con ese espírito positivo e libre, lin con devezo hai anos Por unha presa de machacantes, de Isidro Novo, e lembro aquel momento xenial no que un personaxe lle di a outro algo así como "Ou me contas todo o que sabes ou che poño un disco enteiro de Ana Kiro". A ver quen se resiste.

Por iso me alegra moito que se empece a facer cine do oeste en Galicia. A este paso aínda imos acabar sendo un país normal.

Máis nada, que vou dar unha voltiña pola serra do Galiñeiro, a ver se queda un cabalo libre.

A boca pobre. O país pobre

(...)
Xuntámonos todos no interior da escola, unha cabana pequena e fea na que a chuvia baixaba polas paredes e todo estaba amolecido e húmido. Sentamos nos bancos sen que ninguén dixese nin pío por temor ó mestre. Os seus ollos malévolos pasaron sobrevoando por toda a clase ata que se pousaron en min e así permaneceron fixos. Por todos os santos! Non me gustou nada sentir a súa mirada, aqueles ollos esculcándome. Despois sinaloume cun dedo longo e amarelado, e dixo:
- Pwat is yer nam?

Eu non daba entendido ese xeito de falar seu nin ningún dos que se usan no estranxeiro, pois o gaélico era o meu único medio de expresión e a miña defensa contra as dificultades da vida. Só souben quedar mirándoo fixamente, mudo de medo. Entón vin que lle viña un grave ataque de cólera que medraba e medraba coma se fose unha nube cargada de auga.

(...)
- Pois mira –dixo- ¿non comprendes que son os gaélicos os que ocupan esta parte do país e non poden escapar ó seu destino? Sempre se dixo e escribiu que a todos os pobres nenos gaélicos se lles pega o primeiro día de colexio porque non entenden o inglés nin as formas estranxeiras dos seus nomes, e que ninguén os respecta por seren gaélicos ata a medula. Non hai outra actividade no colexio ese día que os castigos cargados de vinganza e sempre a mesma parvada de Jams O’Donnell. Ai de min, non creo que nunca cheguen a acadar os gaélicos unha boa situación, senón penalidades sen fin.

(...)
- Vállame Deus -dixo-, souben que o goberno británico vai facer un gran labor polo ben dos pobres deste lugar –esteamos todos sans e salvos nesta casa!-, e dise que pagará dúas libras ó ano por cada neno noso que fale a lingua inglesa en vez deste gaélico de ladróns. Queren que abandonemos o gaélico, loados sexan sempiternally! Non creo que cheguen a alcanzar os irlandeses unha boa situación mentres lles sexa natural habitar casas pequenas nun recanto do val, moverse entre suxa borralla, pescar de cote na continua tormenta, relatar historias de noite sobre as penalidades e penurias dos gaélicos en doces palabras gaélicas...

- Ai de min! –exclamou miña nai-, que non teño máis ca un fillo, ese caso perdido que está aí co cu pegado ó chan.

- Entón –dixo o Vello-, debes ter máis ou quedarás sen paga.
(...)
- Vállame Deus –dixo-, antes de que rompa o día seremos familia numerosa, e gañaremos dúas libras por cabeza.

- Ocorren cousas sorprendentes no mundo –dixo miña nai- pero non espero nada semellante e nunca oín que se poida formar familia numerosa nunha noite.

- Non esquezas –contestou o Vello- que está Sorcha.

- Sorcha! Que cousas dis! –dixo miña nai abraiada. Eu saltei de sorpresa o oír o nome da porca.

- Pois si, ela e non outra –dixo el-. Sorcha xa ten un montón de fillos, e todos eles cunha voz do máis potente aínda que o seu dialecto nos resulte incomprensible. Quen de nós pode asegurar que non é en inglés como conversan entre si? Xa se sabe que os nenos e os ranchiños teñen todos os mesmos costumes, e ten en conta o extraordinario parecido que hai entre a pel duns e a dos outros.

- Iso está ben pensado –dixo miña nai- pero será preciso facerlles un traxe antes de que chegue o inspector para examinalos.

- Será absolutamente necesario –repuxo o Vello.

Flann O’Brien: A boca pobre

Seica xa hai quen anda buscando porcos. Cos traxes non hai problema, que os regalan.

Produtos galegos de confianza

Como as cousas andan tortas, sobre todo para os produtores de leite, agora ninguén se corta á hora de reclamar que consumamos produtos nosos, sempre que se poida, e non importados. A idea vale ata para os Citroen, que se dan moi ben á beira do Lagares; non coma os Audi, que os hai que traer de fóra porque o clima de aquí non lles presta.

Suponse que así amañamos un pouco os petos da xente e, de paso, consumimos produtos de confianza. Hai quen argalla outras ideas co gallo de buscar a confianza do cliente: disque a nova moda entre os restaurantes galegos é ter unha hortiña detrás do negocio, onde poder cultivar os seus propios produtos, de xeito que lles poidan ofrecer ós clientes a comida que eles mesmos obteñen.

A min paréceme ben, pero tamén hai quen se pasa. Con isto da confianza no produto, hai restaurantes nos que che veñen amosar á mesa o rodaballo ou o lumbrigante que vas comer pouco despois. Que pretenden? Que botes unha parrafada co bicho, que te fagas amigo del e que despois lle metas o dente a traición?

Houbo un tempo no que a min se me pasaba pola cabeza montar na sala da casa un acuario para o marisco, coma os que hai nos restaurantes. Pero deixei a idea precisamente porque tiña medo de encariñarme cos centolos e despois non ser capaz de metelos ó pucheiro sen remorsos, nin sequera botándolles loureiro para anestesialos.

Para confianza no produto, e xa que a cousa vai de hortas, nada coma o que se contaba da muller de Belisario do Burgo, con moita sona pola richada que facía e tamén polo seu mal xenio.

Disque unha vez chegaron uns clientes para cear e un deles preguntoulle se lles facía unha ensalada.

- Fago, pero ti vas buscar a leituga á horta, que eu xa puxen as zapatillas e non penso mollar os pés no orballo pola vosa ensalada. E sacúdelle ben a terra e as lermes, non mas vaias traer para dentro.

El foi e ela fixo a ensalada. Cuestión de confianza.

Se cadra, etiquetar os produtos en galego tamén daba confianza, pero iso igual parece cousa de radicais.

NOTA:

Lermes: lesmas, limachas. Os que somos de onde somos, ás veces falamos con rotacismo.

A Igrexa e o galego

No mosteiro de San Rosendo de Celanova saquei onte esta foto.

Non é que me preocupen a min especialmente os asuntos da Igrexa, pero sempre é bo ver que usa o galego, sobre todo se ese compromiso se manifesta colgado nos mesmos muros onde estaba encerrado Celso Emilio cando pensou aquelo de

O teito é de pedra.
De pedra son os muros
i as tebras.
(...)

I eu, morrendo
nesta longa noite
de pedra.

É de supoñer que tamén a misa que se anuncia sexa en galego. Non o sei.

Falar galego é noticia - III

GEMMA FABEIRO

FOTO: V. Mejuto

Teño abandonada desde hai tempo esta sección, aínda que gardo material para engordala (a sección, non a modelo), e tirando de arquivo, lembro hoxe unha noticia de setembro de 2006 (Voz de Galicia) na que se daba conta dunha modelo galega que rexeitaran na pasarela Cibeles por fraca.

De paso que nos informa deste feito, o redactor lémbranos que "Gemma Fabeiro vive en Madrid desde hace dos años y medio, en un piso que comparte con una azafata, también de origen gallego, con la que asegura que siempre habla en el idioma de la tierra".

É incrible: unha galega que fala galego, aínda en Madrid e sendo modelo!

Eu non sei como llo permiten..., se é que aínda llo permiten, tres anos despois e coa que está caendo. Aínda nolo ha de impoñer a todos!

Mulleres na memoria

Está todo dito aquí.

(Para contrastar, mentres subo isto saboreo un Suso de laranxa recén chegadiño de Inglaterra. Graciñas.)

A lingua do río e dos montes

- O que se goberna non é a barca, é o río. Trátase de coñecelo e saber seguir os rumbos que traza. A barca vai ela sóa. Iso foi o que me ensinou o barqueiro.
Marqués sorriu. Era un sorriso nervioso, un sorriso inesperado. Sorriu porque se decatou de que Cordel falaba noutro idioma. Non era só que Cordel falase o crioulo da fronteira co que el aínda se estaba familiarizando. Cordel falaba o idioma do río. Foi quizais decatarse de que el non participaba do idioma do río o que lle fixo percatarse do tamaño do seu empeño. Non eran palabras desa linguaxe o que lle era descoñecido, era outra cousa.
XELÍS DE TORO: Riofero. (2008)

A segunda advertencia é: en que lingua debo contar esta historia? Que ninguén pense que os fontamareses falan italiano. Para nós, a lingua italiana é unha lingua que se aprende na escola, como poden ser o latín, o francés, o esperanto. Para nós, a lingua italiana é unha lingua estranxeira, unha lingua morta, unha lingua cun dicionario, cunha gramática que se formaron sen ningunha relación connosco, co noso modo de actuar, co noso modo de pensar, co noso modo de expresarnos".SILONE, Ignazio: Fontamara (1930)
Fontamara é unha novela antifascista ambientada nas montañas dos Abruzzos italianos. Na última Semana Santa, o tesouro histórico máis prezado deste territorio, L’Aquila, derrubouse a causa do terremoto e supoño que os seus habitantes aínda estarán de camping, e non precisamente en Villa Certosa, de balde nin pagando.

Non sei que pasaría co río fero de Xelís. Non sei que vai pasar co río do noso país, porque temos xente gobernando a barca pero non coñecen o río nin distinguen o idioma propio dos que non o son.

NOTA:

Tradución do fragmento de Fontamara: Eva Moreda.

A consulta ás familias

Non pensaba dedicarlle nin unha liña ó tema da consulta ás familias porque diso xa fala todo o mundo, pero vendo o que está pasando, non dou coutado os dedos, que se están tirando de cabeza ó teclado. Pero serei breve:

- A enquisa é unha parvada que non sei en que mal parto naceu.

- Aínda que é unha parvada, ten moi mala uva e moi malas intencións.

- A bromiña seica vai custar 200.000 €. Iso debe ser máis ou menos un Audi.

- Os intentos que está habendo para que non se facilite información adicional ás familias son vergonzosos e impropios dun sistema democrático.

- Se alguén ve intento de manipulación no tríptico que a coordinadora de equipos de normalización lingüística está distribuíndo debería pensar seriamente na súa saúde mental. Na miña vida vin cousa máis aséptica.

- Xa estou sendo capaz de controlar os dedos. O asunto non merece máis esforzo, nin máis enlaces, nin negriñas, nin tan sequera imaxe.

ENGADIDO: A mellor proba de que cómpre impulsar o noso idioma é que na versión en galego do impreso da consulta hai faltas de ortografía.

Medra o Foro Peinador

Os nosos deputados andaron hoxe a pedradas no Parlamento pola modificación da Lei da Función Pública. Coa nova norma, segundo un tal Antonio Rodríguez Miranda, 27.706 aspirantes van exercer a súa liberdade lingüística e facer os exames para ingresar na administración pública no idioma que desexen. Se con isto facemos 27.706 persoas felices aínda non hai moito que obxectar, que o que perdemos en cultura aforrámolo en sanidade. Pero...

E cando uns cantos tipos deses xa estean na administración pública, ¿eu vou poder exercer a miña liberdade lingüística ou vou ter diante uns felices analfabetos en galego?

Mentres tanto, en Lestrove tiña lugar un encontro entre membros do Foro Peinador e representantes de oito novas empresas, que o vindeiro día 24 asinarán un convenio para iniciaren un proceso de galeguización das súas actividades. No acto estivo presente tamén a Subdirectora Xeral de Política Lingüística.

Moito me alegra esta noticia, porque non é novidade ningunha a importancia que eu lle dou ó mundo empresarial e ó económico en xeral no proceso de normalización lingüística, ata o punto de que creo que prefiro un empresario punteiro e prestixioso comprometido co galego antes ca un profesor de materias troncais –que seica son as que importan, segundo Feijoo e GB- balbuceando raíces cadradas nun idioma que non domina nin quere dominar, aínda que cobre por sabelo.

O propio Anxo Lorenzo, Secretario Xeral de Política Lingüística, manifestou a propósito doutro convenio que acaba de asinar coas editoriais, que “o ámbito da normalización non debe centrarse só no ensino”. Perfecto. Iso sábeo calquera que non sexa sociolingüisticamente analfabeto.

A pregunta é: E logo por que demo volveron vincular o responsable de Política Lingüística á Consellería de Educación?