Morte e (medo á) resurrección das palabras - II

O paisano da viñeta de Santi Gutiérrez refírese ó animal coa palabra porco, pero cando ese animal se converte en comida, cando entra pola boca, xa se chama cerdo, e así o denomina o seu interlocutor.

A cousa non é nova nin só nosa. Pode sorprendernos saber que en linguas tan prestixiosas coma o inglés sucede o mesmo:
Cando os franconormandos dominaban Inglaterra, as Constitucións de Clarendon (1104) prohibíanlle o acceso ó clero ós que falaban inglés; o francés era a lingua do Igrexa e da escola. Aínda no século XIII os frades de Westminster tiñan prohibido falar en inglés entre eles. Os fillos dos ricos aprendían francés e o resto de xente trataba de imitalos. Desde aquela os ingleses denominan o animal coa palabra xermánica pig pero refírense á carne de porco coa latina pork. Dito doutro xeito, o porco-animal fala o idioma de quen o coida e o porco-carne-comida fala o idioma de quen o come.

As palabras coas que os gandeiros galegos denominan as crías da vaca son cuxo, xato, becerro ou tenreiro. Pero cando a Xunta de Galicia quixo promocionar a carne destes animais non se atreveu con ningún dos nomes en galego e optou por “Ternera gallega”. Unha vez máis, o galego para o animal, o castelán para a súa carne.

Pouco cambiou a cousa coa denominación de orixe do lacón, para a que se optou por "Lacón gallego" co esperpéntico argumento de que se se poñía "Lacón galego" a xente podía relacionalo co País de Gales ou cos GAL. Non é broma; as hemerotecas están aí para confirmalo.

Aínda que neste caso non hai animais polo medio –ou si- xa manifestei noutra ocasión o meu cabreo co feito de que recentemente a palabra orujo ou oruxo ince pola nosa terra coma as silvas, tapando a sempre usada augardente ou aughardente que os vellos metían pola gorxa á hora da parva ou da partida e algúns nenos nada máis erguerse da cama, antes de ir á escola, para escorrentar o frío e aturar mellor os sermóns de profesores seguramente tan aburridos coma min.

Parece que os galegos estamos empeñados en matar as nosas palabras que entran pola boca. Pois xa postos, fagamos as cousas ben; tratándose de carne, en francés.

Morte e (medo á) resurrección das palabras - I

Xa escribín noutra ocasión sobre as palabras que morren pola boca. Hoxe recunco:

Hai uns anos publicouse un libro que se titulaba Guía da setas ou cogumelos de Galicia. Rara escolla a do autor xa que setas e cogumelos son sinónimos e a ninguén se lle ocorre dicir que está alegre e contento ou que lle escapa pola meixela abaixo unha bágoa e unha lágrima.

Lembro un artigo de Miguel Anxo Murado no que se poñía na pel do autor e reflexionaba: “Se poño cogumelos moita xente non vai saber o que é, e se poño setas moita xente vai pensar que eu non sei que se di cogumelos”. Aquel autor quería resucitar a palabra cogumelo pero dáballe medo.

Hoxe renovei as miñas reservas de leite Feiraco, marca á que lle son fiel dende hai anos. Dende hai algún tempo os responsables desta cooperativa optan pola dobre rotulación dos seus produtos: por un lado en galego e polo outro en castelán. Mentres estea o galego, nada que obxectar.

Eu tomo leite enteiro, envase azul, porque aínda non tropecei con ningún médico que mo prohibise, pero tamén coñezo o rosa, ese que por un lado pon Leche desnatada e polo outro Leite desnatado.

Desnatado? A palabra nata en galego non existe e polo tanto tampouco o seu derivado. Seguro que os responsables do texto en galego de Feiraco saben que a nata en galego chámase tona pero non se atreven cunha palabra tan distinta e tan distante do castelán. Dálles medo resucitala porque lles parece demasiado rara e optan pola mesturandaina: leite en galego; desnatado, en castelán.

Hai xa ben décadas Antolín S. Mediante, poeta en galego de Asturias, escribiu:

Home que a muller o zurra
non é home nin é nada;
leite que foi estonado
non é leite, senón auga.

Lástima que os de Negreira non resuciten a palabra do de Taramundi. Ocórreseme que poderían reproducir no cartón os versos como mostra de “autoridade”, como fan algúns nas bolsas polas letras galegas, pero poida que o contido dos dous primeiros versos non sexa politicamente correcto nin o dos segundos comercialmente oportuno.

Creo que estonar tería máis posibilidades de recuperarse se non se referise a algo que nos entra pola boca. Xa darei máis probas outro día, que agora vou tomar un café con leite enteiro. O leite estonado segue agardando a que lle toque quenda।

NOTA:

É de xustiza que matice a posteriori a miña mensaxe: o dicionario da RAG recolle a palabra "nata", polo tanto haberá que aceptar a súa existencia en galego. Avogo, con todo, pola recuperación do léxico exclusivamente galego, que é o que corre perigo de perderse, fronte ó que coincide co castelán, que está a salvo.

Diversidade lingüística

O goberno andaluz (PSOE) propón ofertar galego nalgunhas escolas de idiomas de Andalucía e o PP ridiculiza a proposta.

Uns días despois Esperanza Aguirre (PP, creo) propón crear en Madrid un colexio catalán e ata lle escolle o nome: Josep Tarradellas.

País, país, ...

A min parécenme ben as dúas propostas. Se o galego se estuda en case 40 universidades de todo o mundo, non sei que mal fai que se estude entre as oliveiras andaluzas.

Pero levo tempo dicindo que, máis que o estudo dos idiomas en si, boto de menos que se difunda por todo o estado a situación legal e social de todas as linguas do país. Non resulta difícil comprobar o absoluto descoñecemento que hai con respecto á situación real das distintas linguas.

Moita xente cre cegamente os tópicos interesados que difunden determinados medios ou políticos analfabetos e así non é raro atopar españolitos que cren que en Galicia, Cataluña e Euskadi almorzamos cada mañá un neno castelanfalante ou que xa nin iso podemos facer porque o castelán está practicamente extinguido nestas Comunidades.

Dáse por feito que hoxe en Galicia é imposible estudar en castelán, que se lle impón o galego a todos, cando precisamente un punto de desencontro no intento de reforma do Estatuto foi a proposta da obrigatoriedade de coñecer o galego IGUAL CA É OBRIGATORIO COÑECER O CASTELÁN, segundo se establece na Constitución. –Disto non din nada os tangas monolingües que percorren o país bilingüe co seu autobús policromo-.

Creo que xa falei unha vez dun columnista con tratamento de Usía ata no DNI que vendeu miles de exemplares dun libro no que confunde a Mesa pola Normalización Lingüística coa Dirección Xeral de Política Lingüística. Tamén son frecuentes os comentarios sobre as decisións políticas “de los nacionalistas gallegos” cando a Secretaría Xeral de Política Lingüística depende directamente de Presidencia e está en mans do PSOE. Ademais, como xa contei, non propoñen nada que non estivese no Plan Xeral elaborado polo PP cando gobernaba.

Nada se sabe por aí abaixo da situación real da nosa lingua, nada se sabe da nosa literatura máis alá ca catro tópicos sobre Rosalía. Nada se sabe do aragonés salvo que hai un tipo con bigote que di Chunta no Parlamento e que un día tiña unha mochila. Nada se sabe tampouco da existencia do aranés, do portugués en Olivenza e non só, do tamazigh que falan tipos e tipas veladas ou sen velar que tamén son españois, ... Nada se sabe da diversidade que agroma en cada recanto desde a esquiniña do fondo de Melilla ata Cabo Ortegal.

Estou canso de oír cando convén que o bilingüismo enriquece. Claro que si! E o trilingüismo máis aínda, e o tetralingüismo o dobre có bilingüísmo, e máis aínda o pentalingüismo e poderiamos seguir! Vivimos nun estado máis ca pentalingüe e supoño que esa riqueza é riqueza de todos e todos temos que mirar por ela.

Pero estou esperando a que algún destes defensores do bilingüísmo en Galicia defendan o multilingüísmo en todo o Estado. Non lle pido a ningún chulapas madrileño que aprenda todos os idiomas, pero si que se alegre se nalgún momento CALQUERA dos idiomas que temos dá un pasiño adiante para vivir con un pouco máis de dignidade. Ou acaso o bilingüísmo só é bo para min?

Polos centros de ensino desfilan cada curso especialistas en tráfico para convencer ós rapaces de que anden a modiño, especialistas en nutrición para que coman menos bollicaos e máis mazás, especialistas en enerxías para que aprendan a apagar a luz e a billa cando non lles fan falta, especialistas en lombos estrangallados para que aprendan a meter menos peso nas mochilas, especialistas en sexo para que aprendan a facer mellor o que xa fan como poden, especialistas en defensa para que se metan no exército para facer guerras pola paz, especialistas en patrimonio para que aprendan a loitar contra os construtores depredadores, especialistas en natureza para que non maten as arañas, especialistas en animación á lectura para que lean algo máis có Marca, ... Hai especialistas para todo e a todos lles damos cabida nas aulas.

Sería tanto pedir que por aí abaixo os alumnos dedicasen tres ou catro horas do curso a coñecer con rigor cal é a situación real, legal e social, de todas as linguas do Estado?

Sería moito pedir que escoitasen un día un conto de Casares ou “Paraules d’amor” de Serrat?

Mal ningún non lles facía e se cadra valía para rachar tópicos, para avergonzar impostores, para sementar tolerancia e orgullo pola diversidade.

Cedo a palabra- I: María Lado

Cédoche a vez, María, e tamén a voz:

http://axendaaelg.blogaliza.org/2007/07/16/maria-lado/

Política lingüística

Chámame a atención o protagonismo que a cuestión lingüística está tendo na precampaña electoral. Non hai día que non saia o tema nalgún mitin, nalgunha entrevista ou na pluma dalgún columnista.

E digo que me chama a atención porque todos os políticos saben que, sendo Presidente da Xunta D. Manuel Fraga e Conselleiro de Educación -de quen dependía a política lingüística daquela- D. Celso Currás elaborouse o Plan Xeral de Normalización de Lingua Galega e aprobouse co voto favorable de todos os Deputados.

Pouco despois houbo eleccións e tocoulle ó bipartito comezar a aplicar o Plan. Nada raro, xa que se supón que para iso se aprobou e que todos estaban de acordo. O actual goberno non puxo en práctica nin propuxo para o futuro nin unha soa medida lingüística que non estivese programada polo anterior.

A que vén logo tanto lío? Esqueceron algúns que votaron a favor do que agora critican? Non respectan outros, desde fóra, as decisións do noso Parlamento?

Últimos falantes

Doly Pentreath, con nome de ovella e xenio de leoa, faleceu en 1777. Era a última falante de córnico, idioma hoxe recuperado, e seica expirou dicindo “Me ne widn cewsel sawznek!”. Sei o que quere dicir pero déixoo así para intrigar.

Touré Udaina Burbur ou Antonio Udina Burbur, como din outros, foi o último falante de dálmata. Faleceu en 1898 na illa de Krk e máis de cen anos despois o escritor Igor Lugrís fíxoo protagonista dun dos seus poemas.

No 1974 faleceu Ned Maddrell, o último falante de manx, lingua que tamén reviviu anos despois.

Un tal Bogon morreu o 5 de novembro de 1995. Era o último falante de kasate, unha lingua do Camerún.

En setembro do 2004 faleceu Yang Huanyi, a última falante de nushu, enigmático idioma do sur da China falado só por mulleres.

Marie Smith Jones, a última nativa de Alaska que falaba a lingua eyak, morreu o 24 deste mes, hai xusto unha semana.

Seica o loro dun tal Huboldt foi o último falante da lingua dos atures, aló no Caribe.

Hai poucos meses a prensa dicíanos que a lingua zoque, en México, está a punto de extinguirse porque os dous únicos falantes que quedan están enrabeados e non se falan.

Eu tamén quería ser un deses, quería ser o derradeiro falante do galego. Viviría subvencionado –supoño que o goberno investiría cartos en protexerme- e viaxaría como exhibición de feira en feira, falando só. E cando morrese había saír nas enciclopedias e algún tipo raro sen nada mellor que facer había escribir sobre min nun blog, para deleite dos meus bisnetos.

Por iso animo os meus alumnos a que non falen galego, pero os meus alumnos nunca me fan caso. Por iso creo que o galego ten futuro. Por iso e porque o outro día oín un neno na Ferrería, en Pontevedra, que lle dicía a súa nai:

- Mamá, mamá, vou pillar as pombas!

E era o neno máis guapo de todos.

A forza que vén de lonxe- VIII: U. Heinze, Ana Mª Fernández, Mª VIctoria Moreno

ÚRSULA HEINZE é ben coñecida entre os lectores galegos e xa se ve na pinta do apelido que non naceu na cima do Farelo precisamente. É de Colonia pero chegou a Galicia con 27 anos, vía Valladolid -creo-. Non me vou espallar aquí citando as moitas obras que publicou en galego, que para iso xa están Bill Gates e san Google.

Algúns anos menos tiña a mallorquina ANA MARÍA FERNÁNDEZ cando asentou entre nós. Non sei os pormenores da chegada nin llos vou preguntar ó amigo Babarro, pero xuntos elaboraron os primeiros libros de texto para o ensino do galego. Moita xente por menos sae nas enciclopedias. Tamén en coautoría ou en solitario é autora de varias obras para nenos e non tan nenos desas que fan lectores. Gran milagre nos tempos que corren.

MARÍA VICTORIA MORENO , que faleceu hai uns meses, chegou de Cáceres. Veu a Galicia pola vía da prata e díxolle a moitos dos que aquí estaban que existían, porque aínda non se decataran. A súa antoloxía sobre os Novísimos da poesía galega abriulle as portas a nomes que despois serían ben coñecidos no noso panorama literario. E creo que Anagnórise foi semente entre os dedos de moitos dos nosos adolescentes, aínda que non souberan nunca o significado de palabra tan pouco frecuente.

Desde Colonia, Mallorca e Cáceres chegou tamén a forza que vén de lonxe en forma de mulleres-tesouro.

A forza que vén de lonxe - VII: Carles Riba, Pérez Creus, Rodríguez Marín

A SERIE EMPEZA AQUÍ

Carles Riba (1893-1959) foi un deses poetas cataláns de ampla cultura, bastante frecuentes a comezos do pasado século. Cultivou no seu idioma a denominada “poesía pura” nos anos 20 e traduciu para o catalán a moitos dos grandes poetas clásicos. Tamén se sentiu tentado polo galego e, con 17 anos, escribiulle no noso idioma emocionados versos ó seu amor platónico Pepita Villa, catalá de orixe galega, que tardaron en ser coñecidos publicamente.

Eu chorei cando partiche
cando partín ti chorache,
e non puido o noso amor
con tanta bágoa apagarse.

Seica Carles Riba se interesou polo galego despois de ler a Rosalía, a mesma a quen cantara o sevillano Francisco Rodríguez Marín en 1891, con motivo da morte da padronesa:

Murió a musa galega
e ¡como por Rosalía
salaian os fillos tristes
e chora o sabio Murguía!
coitadiños, coitadiños!
perderon, ¡demo de morte!
o máis grande dos cariños.

Coma Carles Riba, tamén escribiu versos de amor en galego o xienense Juán Pérez Creus, autor de As canciós dise amor que se diz olvido, que merecería a pena aínda que só fose polo título. Son versos dirixidos, segundo Alonso Montero, a unha alumna da academia onde o autor de La Carolina impartía clase.

Ren coma os teus bicos
lenes, tan lenes coma
o corazón segredo dun salario,
eternos como a vida, como a morte.

Carles Riba, Pérez Creus, Rodríguez Marín: a forza do amor que vén de lonxe.
CONTINÚA

"Ardeiro", e van catro (creo)

Non sei por que me atrae tanto a escrita dos que se saben cos días contados. Xa escribín hai tempo sobre isto en relación con tres autores nosos, novos. Sinto curiosidade por saber de que maneira esa situación, ese estado de ánimo, se espella nos versos.

Se non intrepreto mal a columna coa que Xosé A. Ponte Far despedía o ano como colaborador habitual en La Voz, Xosé M. López “Ardeiro” é outro exemplo. Nada sabía eu e nada lin deste poeta da Barcala, pero devezo xa por ter diante versos seus para trasler.

Tempos avesíos

El toupo fuzou pouco ultimamente a causa do tempo, dos dous tempos.

A xeada e a falta de auga puxeron a terra dura, difícil de furar. Por outra banda, parece que encolleron as horas e non dan para todas as ocupacións que un ten.

Agardamos volver ó rego co cambio de ano e fuzar, cando menos, unha vez á semana.

A forza que vén de lonxe - VI: Dorothe Schubarthe, Kabatek, Lorca

A SERIE EMPEZA AQUÍ
Dorothe Schubarthe é unha musicóloga suíza que chegou aquí a finais dos 70 para estudar a nosa música popular, ocupando así as súas vacacións, que non todo van ser festas gastronómicas. Como había máis do que pensaba, acabou botando cinco anos no asunto e, como froito, deixounose ese valioso e voluminoso Cancineiro Popular galego, en coautoría con Antón Santamarina. No Arquivo Sonoro de Galicia están depositados case 250 CDs coas gravacións orixinais. Un tesouro para novos e vellos, como diría Cunqueiro.

Johannes Kabatek naceu en Stuttgart, Alemaña, en 1965. É un romanista de prestixio que leva tempo ocupado e preocupado polo estudo do galego. A súa última aportación, Os falantes como lingüistas, é unha boa lectura para tratar de comprender o incomprensible: o trato que os galegos lle damos ó noso idioma.

Hai case oitenta anos Federico García Lorca chegou a Galicia con La Barraca, esa compañía de teatro que percorreu o país de praza en praza, de vila en vila, buscando a xente, non conformándose con actuar só nas cidades. Non imos facer máis cábalas sobre os motivos nin o papel que Blanco Amor desempeñou no asunto, o caso é que o gran poeta granadino, o mesmo que escribiou impresionantes versos con Nova York ó fondo, deixounos os seus Seis poemas galegos, para deleite do oído e orgullo da terra. Despois tropezou cos desalmados.

Déixame morrer no leito
Soñando con flores d’ouro

O que morreu no leito foi outro. Lorca non puido vivir o seu verso.

CONTINÚA

Évos un amaicer guapo

Sábado, 24

Amaiceu o día gris no Eo-Navia, pero volveuse guapo ó caer a tarde.

En Santiso, cabo do Eo, Ángel Prieto e os seus compañeiros puxeron, unha vez máis, o esforzo e a ilusión por manter viva a cultura que nos une. E como o tempo pon a cada un no seu lugar, chegará tamén para eles o día coa palabra sinalada: exemplares.

Fose pola música dos Folkgazais ou polo café con leite con biscoito -é de supoñer que non do de Navaza-Elucidario-, Babarro e Quique Costas chegaron do norte e do sur para falarnos de gaiteiros e poetas. Ana Rebollada empregouse con paixón e eu diría que tamén con algo de perdón. Non hai demos como din. Aurora, a d’A Antigua, e Belén Prieto puxeron a emoción e a carne de pita co verso ben contado. Teresa López trouxo do pasado as palabras do pai que dan nome ó libro, bo regalo. Alberto Calvín lembrounos a tradición do romanceiro coas súas pillerías -dá gusto oílo-. Babel deixou a humildade de quen non lle dá importancia ó seu labor importante, e o neno César Legaspi puxo a esperanza ó unir cunha ponte de rimas a historia da burra vella que súa avoa lle contou coa súa gracia de neno e viño novo.

Hai futuro.