A forza que vén de lonxe XIV: "Dende Ribadeo a Varsovia. Unidos pola lingua."

A SERIE EMPEZA AQUÍ

Hai uns anos Borxa Logares era alumno do IES de Ribadeo Dionisio Gamallo. Aquel rapaz medrou e hoxe é Lector de Galego no Centro de Estudos Galegos da Universidade de Varsovia.

Aproveitando esa circunstancia, acordamos realizar un traballo audiovisual relacionando o noso alumnado actual co que estuda galego en Polonia. 

Se cadra mesturamos en exceso a perfección técnica coa despreocupación polo asunto, a formalidade coa espontaneidade, pero cremos que o resultado final é interesante e convida á reflexión sobre a importancia do noso idioma.

Agradezo a colaboración do alumnado de Varsovia e tamén a implicación das miñas alumnas Linda Aristizábal, Sara Logares, Julia García, Irene Logares, Marina Ramos e Aicha Rajouani. 

Velaquí o resultado:

CONTINÚA AQUÍ

A Veiga literaria e outros Ventos poéticos

O mes de maio estivo, unha vez máis, marcado pola literatura en todo o País, que non toda a poesía vai estar concentrada nas etiquetas do viño tinto,  e a beiramar do norte non foi unha excepción. Eu tiven a sorte de poder estar en dous actos que ben agradezo, un a cada lado da ría sobre a que un día riscaron unha raia:

O día 18 convidáronme a participar no evento A Veiga literaria, un encontro promovido por un grupo de amigos da Veiga, capitaneado por Abel Méndez. 

Con Natalia Riego, Belén Rico, Andrea Gonzélez, Arantxa Gonzáles e Lucía Iglesias

Na fermosa Casa da Cultura falei dunha ducia de autores e autoras relacionados, en maior ou menor medida, coa literatura e coa Veiga: Eustaquio Lago Galán, Álvaro Fernández Suárez, Antolín Santos Mediante, Federico Magadán, Herminio García Allande, César Montaña Álvarez de Ron, Armando Cotarelo Valledor, Cándido Sanjurjo, Crisanto Veiguela, Belén Rico Prieto, Viqui Veiguela e Eva Moreda.

Son doce nomes que se vinculan á súa lingua de maneira moi distinta pero todos teñen ou tiveron en común a intención de darlle algo de vida ó galego, sexa cal sexa a opción escollida para grafalo. 

Despois da miña intervención recitaron textos Natalia Riego, que tamén exerceu de presentadora, Andrea González, Arantxa González, Camilo Cotarelo e Belén Rico.

Agradezo o convite e desculpo o exceso da cartelería, que me anunciaba nos valados como "escritor". Seguramente alguén lle dixo a Abel Méndez que na casa teño un bolígrafo e algúns folios, pero ser "escritor" é outra cousa.

Cartel anuncando o evento

Dúas semanas antes, o 4 de maio, chegaran a Ribadeo Ventos poéticos de aquí e de acolá organizados polo Concello de Ribadeo. Elisabete Marques, de Lisboa, Quique Roxíos de Bual, Xuan Bello de Paniceiros- Tineo e Olga Novo da Pobra de Brollón recitaron textos seus que lle puxeron carne de pita a quen tivo a sorte de escoitalos. Houbo así acentos distintos, perfectamente coordinados pola tamén poeta Yolanda Castaño, que exerceu de mantedora do acto.

Previamente, pola mañá, Elisabete Marques e Olga Novo participaran no instituto nun encontro co alumnado de 1º de bacharelato.

Olga Novo, Elisabete Marques e Yolanda Castaño con Farruco Graña, Concelleiro de Cultura, e con persoal do instituto.

Foron dous eventos que demostran que, cando hai boa vontade, supéranse sen problema as diferenzas que alguén foi gravando na pel de cada un.

"Personaxe desconocido", de Quique Roxíos

Portada do libro

Hai uns meses Quique Roxíos cometeu a insensatez de pedirme que escribise o prólogo do seu último libro e eu cometín a insensatez de aceptar.

Cos textos de Quique, cos debuxos de Miguel Ángel de Blas que reproducen as imaxes rupestres da cova del Demo (Bual)  e coa miña introdución, a maquetadora Inés de la Peña deseñou para a editorial Canela un fermoso libro. Si, porque por moito que se diga que todos os libros son interesantes, o certo é que hai volumes bonitos e feos, e este é un libro ben guapo, como se diría por aquí. Cómpre felicitar a Pablo Quintana, que é o editor, polo seu labor.

Cartel da presentación en Bual

Nacido o neno, o Personaxe desconocido, estes días estivemos de minixira-presentación. Aínda que prefiro estar entre o público ca no altar, para min foi un pracer acompañar o autor e o editor nos dous actos que tiveron lugar para divulgar o poemario.

Presentación en Bual

O día 31 estivemos en Bual. A presentación foi un exitazo. O local quedou pequeno para o público e houbo xente que tivo que estar de pé.

Foi un acto entrañable. Iniciouse coa ambientación musical dos Toyemerendas. As intervencións comezounas o Alcalde, José Antonio Barrientos, moi agarimoso en todo momento. A continuación falei eu, despois o editor e rematou o autor, que tamén leu algúns dos poemas e asinou moitos exemplares.

Quique Roxíos recitando

Quique Roxíos asinando exemplares

Bernardo Penabade, que estaba entre o público e pensa en todo, emocionounos ó poñer ó teléfono a Hilda Farfante para que escoitase directamente de boca do autor o recitado do poema “Ancha ausencia”, dedicado a ela. Non me vou desviar agora do fío afondando na personalidade de Hilda Farfante, pero para saber o esencial abonda con reproducir dúas breves citas súas: “No dejéis a vuestros abuelos en las cunetas”, “Mientras tenga voz, hablaré de mis muertos”.

Bernardo Penabade contactando con Hilda Farfante. Quique Roxíos, agardando para recitarlle o poema.

O acto rematou con novas intervencións musicais de Toyemerendas, o grupo de “música popular circulante” liderado por Abel Méndez, con voz de Ruth Martín e acompañamento ó violín de Iose Valencia.

Toyemerendas

O día 1 a presentación tivo lugar na Caridá (El Franco). Nun local do “Complejo Cultural As Quintas”, que tamén ten “Sala de Exposiciones” e outras dependencias, foi a Alcaldesa Cecilia Pérez quen oficiou de anfitrioa. Despois de aludir brevemente ó labor que Quique leva feito en defensa do galego de Asturias, referiuse tamén ó seu propio compromiso en defensa da “fala” e indicou que no seu caso se centrara sobre todo en loitar contra as invasións dos galegos. A continuación falei eu, que comecei confesándome galego, pero prometinlle que non ía marchar de alí coa escritura de propiedade de ningunha das parroquias que ela goberna, así que ó final levámonos ben e compartimos cordialmente un café. O acto completouse coas intervencións do editor e do autor, igual que sucedera na xornada anterior.

Presentación na Caridá

Non houbo tampouco queixa da asistencia na Caridá, aínda que aquí sobraron algunhas cadeiras. É lóxico, tendo en conta que Quique non estaba no seu Concello e tamén que a presentación cadraba coa hora da misa.

En resumo, foron dúas xornadas ben agradables en boa compaña. Agora só queda que o público goce coa lectura do libro, que se pode adquirir na tenda virtual da editorial, e que sexa aire fresco para o galego de Asturias.

A forza que vén de lonxe - XIII: "As cantigas de Martín Codax en 55 idiomas".

A SERIE EMPEZA AQUÍ

Portada de "As cantigas de Martín Codax en 55 idiomas"

Un paxariño deses que anuncian primaveras tróuxome hai uns días As cantigas de Martín Codax en 55 idiomas, un traballo promovido e coordinado por Xosé Henrique Costas, que tantas boas iniciativas leva posto a andar a prol do noso idioma.

O título recórdame outra das súas ideas: 55 mentiras sobre a lingua galega, unha publicación imprescindible aínda agora para desmontar a enxurrada de ventos avesíos que nunca remata. Se este país fose normal, a súa multipresentación simultánea en cinco ou seis ducias de lugares distintos abriría os telexornais e enchería páxinas da prensa escrita. Como somos o que somos, tivo que conformarse con menos atención mediática cá que recibe un cogomelo de quilo e medio ó comezo de cada outono.

Este novo proxecto do amigo Quique foi posible grazas á implicación de moita xente. Como non quero omitir os seus nomes nin reescribilos todos, vai esta imaxe co limiar do coordinador, onde dá conta de todas estas persoas galegoamantes, como el as denomina acertadamente:

Limiar do libro, da autoría de X. H. Costas

Houbo un tempo no que eu quixen tamén agradecer publicamente o labor de persoas que desde todo o mundo botaban unha man na recuperación da dignidade para o galego e fun dando conta dalgunhas nunha serie de posts que bauticei como “A forza que vén de lonxe”. Despois, inxustamente, fun deixando a cousa, que non sempre un ten tempo, forza e autodisciplina para darlle continuidade a algúns camiños que abre.

Quero agora engadir este capítulo como homenaxe colectiva a todos os que axudaron a darlle internacionalidade ás cantigas de Martín Codax, case cadrando coa data na que o Pergamiño Vindel fai de novo a travesía cara á outra beira do Atlántico, igual ca fixeron miles de galegos ó longo de toda a historia.

A ver se estes meses de estancia coa fermosa silueta das Cíes ó fondo fai que un día fuxa da Biblioteca Morgan para regresar definitivamente  á beira das ondas do mar de Vigo, que é onde debe estar ese tesouro da nosa cultura.
[CONTINÚA AQUÍ]

"Un lugar tranquilo", de Benito Leiro: "fariña" legal

Portada de "Un lugar tranquilo"

A prensa internacional refírese con asombro ó secuestro do libro Fariña, de Nacho Carretero e ós recortes de liberdade en xeral na España amordazada. A orde de incautar o libro deuna unha xuíza que seica quere poñer así a salvo a honra dun vello político ó que relacionan con actividades ilegais.

Como era de esperar, a decisión provocou o efecto contrario e o libro, que xa levaba máis de dous anos no mercado, estase lendo e vendendo agora máis ca nunca, e iso que xa fora un éxito desde a súa saída.

O contido xeral non é moi distinto ó de Un lugar tranquilo. Contrabando, droga e corrupción nas Rías Baixas, publicado polo xornalista Benito Leiro xa en 1993. En internet pódese atopar o índice completo e ata se poden ler algúns capítulos enteiros.

O personaxe supostamente damnificado aparece no libro de Nacho Carretero nun único parágrafo e nunha nota a pé de páxina. O seu protagonismo non chega a dez liñas. Pola contra, no libro de Benito Leiro dedícaselle un capítulo de cinco páxinas (185 a 189) no que sae a mesma información  ca en Fariña e bastante máis aínda. A maiores, cítase en varias ocasións máis ó longo do libro e tamén aparece en fotos, igual ca outros de máis sona.

Sendo así, a min paréceme unha falta de consideración por parte da xuíza que mande secuestrar o libro que di pouco e ignore o que di bastante máis.

Eu quero que os libros en galego reciban a mesma atención cós libros en castelán, aínda que só sexa para que teñan tamén publicidade de balde e poidan ser un éxito e venderse e reeditarse e converterse en serie televisiva e saír na foto con Guardiola.  

Aínda que só sexa por iso.

A "línea". O reloxo da infancia

Eu nacín nun lugar onde o Candán se debruza xa definitivamente para beber no río que rega e bautiza o val. Deza dunha beira; Trasdeza, da miña. 

Sendo eu neno, a xente alí vivía do que vivía a maioría da xente do rural naqueles tempos: algo de aquí, algo de alí... e íase tirando.

Por alí pasaba a línea. Na barriga daqueles autobuses, que cada día ían de Vigo a Lugo e viceversa, poñía “Empresa Gómez de Castro”, pero por moi grandes e artísticas que fosen as letras, a xente chamáballe sempre “a línea”.

A línea levoume moitas veces a Lalín, algunhas veces a Vigo para cobrar "a beca" da Barrie e a Pontevedra para calquera asunto e, de paso, para verlle o cu pelado á mona da alameda. Pero, sobre todo, a línea marcou o ritmo da miña vida e o da miña tribo durante varios anos.

Daquela a estrada (PO-534) era mala, pasaban poucos coches, os motores facían moito ruído e os tubos de escape facían pouco por silencialo. Deste xeito, a línea era un referente temporal claro e regular para a xente, tanto se estaba na casa coma nas leiras. 

- Érguete, que xa subeu a línea!
- Hai que botar as vacas, que xa pasou a línea.
- Voume, que xa baixou a línea e hai que ir poñendo o xantar ó lume.
- Xa vai aí a línea e eu aínda así.
- ...

Entre Lalín e Aciveiro cruzábase a que ía cara a Vigo –para nós, a que subía- coa que ía de Vigo a Lugo –a que baixaba-. Así que, cun intervalo de menos de media hora entre unha e a outra, había dúas alertas cadra catro horas: contra ás oito da mañá, sobre as doce, aí polas catro e sobre as oito da tarde. Así todos, todos os días do ano, a non ser que a neve pechase o Penadoiro e houbese que buscar ruta alternativa. Cando era así, ata había o perigo de pasar sen xantar ou de botar o día na cama, porque a línea non cumprira co seu cometido de marcar o tempo.

Despois, os tubos de escape convertéronse en silenciadores, os motores naceron xa máis calados e a línea deixou de ser alerta desde a montaña ó val, plaxiando a Cabanillas. Os autobuses ata cambiaron de nome e de color, pero eu gardei sempre na memoria aqueles tempos.

Titular de "Praza Pública", 16/02/18

Estes días leo na prensa que hai algo de barullo porque suprimen este servizo. Supoño que é unha decisión intelixente para que non poidan marchar os que aínda quedan alí, para fixar xente no rural a base de incomunicalos co exterior. Pero para min é un roubo, o roubo do reloxo da infancia.

Autobús da empresa Gómez de Castro

Cereixas ilegais

- “¡Hay que cumplir las leyes!” –repite de vez en cando un tipo con barbas que seica manda moito e que despois desexa o Bo Nadal desde “Sangenjo”, porque ou non son iguais todas as leis ou non somos iguais todas as persoas.

O certo é que eu collín medo e por iso deixei de comer iogures ilegais. A min, saber sábenme ben as cereixas; pero cando as meten nun iogur escríbenlles por fóra “Villagarcía de Arosa”, así con LL e sen U, e eu sei que iso é incumprir a Lei 3/1983, de 15 de xuño, de normalización lingüística, que dispón no seu artigo 10 que "Os topónimos de Galicia terán como única forma oficial a galega".

Fragmento da etiqueta dun iogur con cereixa

Non creo que o fagan con mala fe. Debe ser por algunha reacción química non explicada, porque non pasa, por exemplo, coas mandarinas, que se mesturan co iougur sen provocar esa estraña reacción e no bote mantense o “Vilagarcía de Arousa”, que a lei di que debe ser.

Fragmento da etiqueta dun iogur con mandarina

A min gústanme as cereixas. Sábenme mellor cás mandarinas, pero non quero infrinxir ningunha lei, que non están os tempos para lerias.

Se cadra é que esas cereixas ilegais son fondo de armario que van camiño de esgotarse e tampouco é cousa de tirar con elas. Non perdamos a esperanza de que axiña haxa tamén cereixas legais, que non quero botar a vida comendo só mandarinas.

Versos clandestinos

Onte fun a a Foz para escoitar palabras ben ditas na boca de  M. Rivas e Miriam Ferradáns. 

A Rivas anunciábano os carteis para o martes 28, pero estivo onte, que era xoves 30.

O recital tivo lugar no recuncho máis recóndito do CENIMA sen indicación ningunha para chegar desde a porta. Entrei e deixeime levar pola intuición: volta para aquí, volta para alá, escaleiras arriba, locais baleiros que fun atravesando, corredores... Silencio. Nin unha alma se oía durante o traxecto.

Por fin, ó dobrar unha esquina, vin xente reunida e fun oíndo a maina voz de Rivas, que por veces susurraba.

Presidía o acto un reloxo parado nas cinco menos cuarto. Eran daquela case as nove da noite.

Rivas falou dun vello mestre que reprendía o uso do galego e entón, ó recordar tamén moitas manifestacións que un le e escoita ultimamente, caín na conta: todo eran síntomas, a nosa cultura prepárase para a clandestinidade.

Estiven todo o tempo mirando de reollo ás miñas costas, por se viñan os grises.

Afinando a Galicia negra- I

Por tristes motivos que non veñen a conto, nos últimos tempos atravesei ducias de veces a xeografía patria que vai desde a beiramar do norte ata Ourense. Entre Lugo e Ourense viaxei por Monforte, que para iso construíron ese corredor rápido polo que se corre algo máis rapidamente ca por Chantada.

Sen perder a atención da condución, que un tense por un chofer con sentidiño, funme fixando na paisaxe tratando de atopar o lugar exacto que delimita, por esa ruta, a Galicia negra e a Galicia alaranxada. Refírome á fronteira entre as casas cubertas de lousa negra e as que teñen tellado cor laranxa. Xa me teño referido a iso noutras ocasións.

Cun pouco de atención un decátase axiña de que en Sarria predominan os teitos negros e en Monforte son máis abundantes os de tella, aínda que non desaparecen totalmente os de lousa. Pero quixen afinar algo máis: manda a lousa negra tamén en Bóveda, en Chorente, na Áspera e aínda na Agüela; un pouco máis adiante, con Monforte a tiro de pedra, hai uns pequenos lugarexos nos que xa abunda máis a tella.

Concluímos, polo tanto, que Monforte  cos seus arrabais é o primeiro núcleo urbano fóra dos lindes da Galicia negra, indo de Lugo a Ourense polas terras de Lemos e os Peares.

Outro día precisaremos os lindes seguindo outra dirección. A investigación non vale para moito, pero divírteme.

O galego de Asturias: síntomas de normalidade

Os días 26 e 27 de xullo tiveron lugar en Ribadeo as XV Xornadas de Historia Local, promovidas pola Asociación Cultural Francisco Lanza, que nesta ocasión tiveron como tema “Comarca do Eo. Unha historia común”. 

Cartel das XV Xornadas de Historia Local, Ribadeo, 2017

Na primeira sesión Ángel Prieto Souto, de Santiso de Abres, falou de “A cultura como valor económico”. O segundo día correspondeulles a quenda a Quique Roxíos e a Héctor Acebo, que participaron nunha charla-coloquio co título de “A comarca do Eo, unha soa lingua”, que tiven a honra de moderar. Rematou a xornada con música a cargo de Toyemerendas, o último grupo promovido por Abel Pérez, da Veiga, onde segue contando coa voz de Ruth Martín, que xa estaba en Folkgazais.

Quique de Roxíos e Héctor Acebo. No medio, o moderador

Actuación de "Toyemerendas"

A comezos de xullo, onde o río Eo deixa a un lado a parroquia de Abres (A Veiga - Asturias) e a outro a de Ría de Abres (Trabada - Galicia), tivo lugar unha nova edición do festival Eu son Eo, un encontro coorganizado polos dous concellos, no que durante dous días hai, ademais de actuacións musicais, outras actividades que poñen en valor a cultura común das dúas bandas do río.

Cartel de "Eu son Eo", 2017

En xuño, o xa mencionado Quique Roxíos, resultou gañador do certame poético Anduriña voandeira, convocado pola Irmandade de Centros Galegos de Euskadi. O poeta asturiano de Bual, agora afincado en Donosti, presentou unha obra en galego que enviou baixo o título de Personaxe descoñecido. Cóntanos os detalles el mesmo no seu blog.

Sabemos que Héctor Acebo, xornalista de Santiso de Abres, ten tamén preparado un poemario en galego que esperamos ver pronto editado. Mentres, confórtanos ler as súas habituais colaboracións en galego en La comarca del Eo e no suplemento "A Mariña", do xornal El Progreso.

En abril, Quique Roxíos -nos últimos tempos non para- organizou na súa casa natal unha xuntanza de máis dunha ducia de persoas con ideas diferentes pero con sensibilidade cara á lingua e cultura da comarca. Parece ser que a intención é avanzar por ese camiño, buscando puntos de encontro que beneficien a causa xusta da defensa do galego do occidente de Asturias. O propio Quique redactou a crónica dese evento para a sección "Voces" da web de Prolingua.

Xuntanza en Roxíos (Foto do blog de Quique de Roxíos)

Máis alá aínda, en Xixón, seica anda nos últimos tempos o asturiano de Xío Xosé Rico e o galego de Ribadeo Toni Deaño facendo microteatro polos bares, representando con éxito en galego fragmentos de Fridom Spik de Jaureguízar. Cónstame que o feito de que o espectáculo sexa en galego non impide que o público o acolla favorablemente e se mate a rir. A ninguén se lle ocorre falar de colonización.

Portada de "Fridom Spik", de Jaureguízar

Son, se cadra, pequenos chanzos e está por ver a súa repercusión na convivencia da zona e no compromiso coa cultura común, pero un prefire interpretalos como síntomas de normalidade fronte ás augas interesadamente avoltas que baixaban hai só uns anos, cando parecía un día si e outro tamén que a raia que alguén pintou un día no mapa entre Asturias e Galicia era o Mississipi que ninguén debía atreverse a cruzar.

Centenario da escola "Rosalía de Castro", de Laro

Foto: http://mapas.consellodacultura.gal/escolas/,
collida á súa vez do Fondo Gráfico do Arquivo da emigración Galega.

Xa me teño referido noutras ocasións á escola de Laro, onde me meteron por primeira vez un pizarrillo na man.

Téñenme contado que o meu primeiro día non foi precisamente o máis feliz da miña vida e tamén que, cando xa ía contento coma un paxariño en abril, mandáronme para a casa un ano máis. Debín ser o expulsado máis precoz da historia do ensino, pero debe constar que foi por motivos administrativos e non disciplinarios.

Durante moito tempo aquela escoliña humilde non foi para min máis ca iso, a primeira escola, pero co paso dos anos medrou a consciencia e acabei sabendo información que me emociona:

Segundo informan na web do Consello da Cultura Galega, de onde collo os datos e as imaxes que inclúo aquí, a escola promovérona os emigrantes de Silleda en Bos Aires e foi a primeira das que crearon no concello.

Captura de pantalla da web do CCG

Nese interesante sitio pódense ver tamén os planos, coa distribución que eu aínda acordo:

Foto: http://mapas.consellodacultura.gal/escolas/
collida á súa vez do Fondo Gráfico do Arquivo da emigración Galega.

Foto: http://mapas.consellodacultura.gal/escolas/
collida á súa vez do Fondo Gráfico do Arquivo da emigración Galega.

En 1928 puxéronlle de nome nada máis e nada menos ca Rosalía de Castro.

Captura de pantalla da web do CCG.

A escola fundouse o 15 de agosto de 1908, pero o edificio inaugurouse en 1917, segundo se pode comprobar aínda nunha placa da fachada. 

Foto: http://mapas.consellodacultura.gal/escolas/
collida á súa vez do Fondo Gráfico do Arquivo da emigración Galega.

Cúmprense este ano, polo tanto, cen anos da inauguración do edificio. Xa que o centenario da fundación da escola pasou desapercibido, se cadra non sobraba agora algún tipo de conmemoración...

A escola na actualidade. Foto: http://mapas.consellodacultura.gal/escolas/
collida á súa vez do Fondo Gráfico do Arquivo da emigración Galega.

............................................

NOTA: Descúlpesenos a reprodución das imaxes sen permiso previo.

A praia das Catedrais na literatura galega

Un día que viña o aire a favor inventei unha materia sobre literatura clandestina. Cousas da LOMCE. Non é que trate de literatura ilegal; chámolle clandestina porque traballamos sen papeis, como lle sucede a moita xente que sobrevive na vella Europa.

Bauticeina como Literatura galega e sociedade porque había que buscarlle un nome que aceptasen no rexistro civil das autoridades, pero en confianza denominabámola así: Literatura galega clandestina. Outras veces iamos máis alá e atreviámonos con Literatura galega para ateos, porque a materia é alternativa á Relixión.

Ana, Manuel, Clara, Mateo, Irene, Ramón, María e Simón foron os atrevidos que riscaron esa opción no impreso da matrícula do 2º de BAC que hai pouco rematou. Tratei de levalos polos camiños que unen a literatura galega co cine, coa música, coa fotografía, co audiovisual, cos novos medios de difusión, mesmo con outras artes como a escultura ou a pintura. Tamén viaxamos á inversa e crearon booktrailers, preciosos textos literarios a partir de imaxes, etc. E fixérono fermosamente.

Rematamos o curso cun traballiño sobre a presenza da praia das Catedrais na literatura galega. Fomos xuntando as pezas do puzle e despois Tania púxolle o ramo á obra cunha magnífica montaxe. Penso que ben merece a pena que se lle dediquen uns minutos, sen esquecer o remate, onde se pode comprobar que, ademais de aprender, pasámolo ben:

Non sei cales serán os camiños futuros desta materia, pero gardarei sempre na memoria o recordo desta primeira promoción, con quen tan a gusto me sentín.