Declaración de Aciveiro

Aciveiro ocupou durante moitos anos o espazo íntegro correspondente ó 8 de setembro no diario da miña vida.

Dicir Aciveiro era daquela dicir Liberdade. Alí, onde o Lérez non leva máis ca tres caldeiros de auga, xuntabámonos ducias de familias de Trasdeza e Terra de Montes para participar na que sen dúbida era a romaría máis concorrida da Galicia interior nos meus anos de infancia. Ese día paraba o mundo, abandonábanse as casas, aparcábanse os labores.

Desde a mañá cediño íanse ocupando as carballeiras cos manteis e coas cestas repletas, que agardaban medio esquecidas ata que remataba a rutina misa-concerto-vermut nos pendellos da antiga feira. Chegada a hora, as carballeiras ateigábanse de romeiros e, despois da comida, as botellas e os postres circulaban de familia en familia. Os grupos íanse mesturando sen mirar orixe nin condición.

A tarde era música, cantos, risas, bailes, algunha que outra enchenta, sestas debaixo dos carballos, paseos, moceos e fútbol. Lembro moito fútbol.

Abondaba con que dous botasen a andar un balón no prado do cura para que os equipos fosen medrando espontaneamente. Con absoluta liberdade, cada un entraba e saía do partido cando quería e dáballe para onde lle petaba. Seguramente algunha vez temos xogado alí partidos de 40 contra 30, sen coñecérmonos a maioría. O resultado poucas veces se sabía porque o partido duraba toda a tarde e os xogadores ían cambiando sen saberen o que herdaban. Iso era o de menos.

Tamén xoguei algún partido serio, de once contra once e con árbitro para insultar, no campo novo do cruce, agora cheo de toxos, e no prado da “reta do satenta”, que agora é unha xesteira.

O mosteiro era unha ruína e a ruína era nosa. Explorei ducias de veces cada dependencia. Impresionábame a cociña, coa súa enorme cheminea, e a corte dos cabalos, tan perfecta. Vin e lin latín en pedra viva na parede do claustro e tratei de descifrar o misterio daquelas letras sen oír falar nunca de declinacións. Tamén tiven os pelos de punta a carón do oco da escaleira que non levaba a ningún sitio –o piso da primeira planta caera- oíndo contar a historia de que en tempos alí entalaban xente á que lle ían botando auga na cabeza, pinga a pinga, ata que lles podrecía o cerebro.

A xornada remataba coa verbena loitando contra o frío e o resío da noite, que non andaba con bromas naquelas terras altas xa entrado o mes de San Miguel. Pero como xa era de noite, desas cousas non se fala, que non se vían.

Eu medrei e amañaron o mosteiro. A primeira vez que entrei nas novas dependencias sentín que eran okupas na miña casa aqueles ós que eu lles paguei por un café.

Agora sei que, hai pouco máis de dous meses, diversos membros da xudicatura, a fiscalía e mandos superiores da Garda Civil e da Policía Autonómica consensuaron no mosteiro un documento sobre o uso do galego nas súas relacións coa Administración de xustiza: a Declaración de Aciveiro.

Alégrome ben de que fose nun escenario tan querido para min, aínda que noutras circunstancias, onde se dese un pasiño máis na dignificación da nosa lingua, desta vez nun ámbito tan difícil e onde queda tanto por facer.

Seguro que as caladiñas augas do Lérez e os ventos fríos do Candán han saber espallar a semente que o fiscal xefe Carlos Varela e os seus botaron aquel 30 de novembro entre os valados do (meu) mosteiro.

Flann O’Brien: La boca pobre

Coma no caso anterior, o idioma é tamén elemento importante da novela "La boca pobre”, publicada en 1941 en irlandés, en 1964 en inglés, e que o ano pasado se publicou en castelán (Nórdica libros) verquida por Antonio Rivero Taramillo desde a versión orixinal gaélica.

O autor, Flann O’Brien, ponnos de xeito irónico e divertido ante a Irlanda da primeira metade do século pasado, a Irlanda das patacas, do frío, da fame e da miseria. Unha desas obras nas que un se mata a rir cando o normal sería botarse a chorar.

O idioma irlandés, como dixen, ten presenza importante, aínda que non é o único motivo. En realidade, valéndose da imaxinaria autobiografía de Bonaparte O’Cúnasa, é a deplorable vida dos seus falantes a que se nos conta, presentada como algo que non se cuestiona, coma se fose normal que non existise apenas diferenza entre os irlandeses e os porcos que poboan as páxinas da obra.

Chico Buarque: Budapest

Interésanme as linguas desde calquera pespectiva menos guisadas. Nótolles, ó mordelas, unha sensación escamosa que me desagrada.

Ultimamente deume por fixarme na presenza das linguas como motivo literario, especialmente casos alleos ó galego, e fun anotando algunhas referencias nas que aparecen en obras literarias alusións ós idiomas cun certo protagonismo, aínda que case sempre de xeito secundario.

Pero acabo de saber dunha novela na cal un idioma é motivo principal: Budapest, de Chico Buarque. Non é de publicación recente, pero eu coñecina agora na súa versión galega, de Faktoría K, que un tampouco vai estar ó tanto de canta folla se move no souto.

Polo que leo nas reseñas, conta a historia dun home que se apasiona pola lingua húngara ata o punto de cambiar totalmente a súa vida, deixando o seu país, a familia e todo o seu pasado.

A min sempre me interesou Hungría desde o punto de vista lingüístico, ese país con 15 idiomas oficiais onde todos eles se poden usar no Parlamento central sen que supoña ningún trauma. Chámase respecto á diversidade.

A maiores, a novela presenta o atractivo de que o autor é ben coñecido polo seu labor musical e de que na obra teñen cabida os grandes mitos daquela selección húngara que marabillou e se proclamou subcampioa do mundo en Suíza no 1954, con Puskas á cabeza.

Bossa nova, unha lingua como protagonista, Hungría, fútbol,... máis non se pode pedir. Haberá que lela, a ver se o resultado é tan bo como prometen as reseñas e as circunstancias

Zobra

Proximidades de Zobra, xuño de 1990

Hórreo e eira lastrada

Unha reportaxe de hoxe en La Voz de Galicia fai que rompa o descanso vacacional que onte mesmo anunciei. “Zobra. El paraíso escondido de Pontevedra”, titula o autor. Zobra é parte da miña memoria e de min mesmo. O meu apelido materno ten alí a súa orixe e consérvase en forma de topónimo ortograficamente deturpado, para non variar, no mesmo lugariño onde Casa Celsa acolle os visitantes. Media parroquia toca na miña familia, sen que saiba identificar a ninguén. Nunca fun capaz de poñer orde en todos aqueles nomes dos que miña nai me falaba nin tan sequera de saber a cantas casas pertencían, pero funme facendo unha idea común a todos eles: boa xente, moi boa xente. Tardei en ir a Zobra, aínda que Zobra estaba frecuentemente presente nas conversas da infancia, pero era un sitio de conto de Ánxel Fole, moi distinto ó que hoxe retrata a prensa. Desde a miña ventá vía a cima dos seus montes e raro era o ano que non había que ir ó enterro dalgún parente. Ir a Zobra era sempre ir a un enterro, menos unha vez na que meu irmán foi pola festa, que cadra co seu cumpreanos o día mesmo no que se enceta o ano. Se cadraba no inverno, a expedición ós enterros era memorable: saíase de mañá porque desde Vilatuxe había que ir andando, e despois do funeral era inevitable a visita á casa de varios dos parentes, e acabábase ceando e facendo noite na casa de quen máis forza facía. Botábase a noite e regresábase ó día seguinte. Teño oído falar de enterros en días de neve que deberon ser coma unha expedición pola Antártida, cun metro de neve, con xente esvarando e a caixa a piques sempre de desfacerse contra o chan. A pesar de tanta incomunicación, os parentes buscaban cada ano maneira de mandarnos mel das mellores alvarizas. Mel de carqueixa, de carpaza, de uz, ... que gardabamos para os remedios porque era o mellor. Tamén tiñan ovellas, en continua loita contra o lobo. E bestas. Os poucos nenos da parroquia viñan ó colexio a Vilatuxe, coma nós, primeiro na carroceta de Taboda e algo despois no Land Rover, que era o único coche que daba ido alí. No inverno faltaban moitos días. Eu tardei en ir a Zobra e cando fun fíxeno pola pista de Lebozán, a carón da casa grande de Chedas, que era casa rica. Teño oído historias de bandoleiros e de estraperlisas naquel lugar abandonado hoxe no medio do monte. Tamén fora casa rica a da Cabana, que creo que toca na familia. Antes de eu ir, xa volveran os Acevedos de Panamá e contábanse marabillas da casa que fixeran no medio e medio do lugar: o chalé dos panameños. Decepcionoume cando o vin por primeira vez. Valados altos, reixas, ...parecía deseñado para defenderse daquela xente que os rodeaba e que nunca nada roubaría. En Zobra, coma en calquera parroquia, as casas estaban sempre abertas e aquel búnker alí no medio parecía un insulto a tanta bondade. Máis incomunicado có propio lugar de Zobra ou ca Acevedo, estaban a Cabana, o Portamartín, o Ameixedo e a Trigueira, onde había minas, da volta de alá do río. Nunca alí cheguei. Dicían que, se se seguía para diante, o camiño acababa levando a Grovas, unha aldea xa daquela abandonada no medio do Candán, onde sempre quixen ir e nunca fun. Cara á esquerda cadraba Carballeda, onde tamén tiña primos, e outros lugares xa de Ourense, cara a O Irixo, onde Cela ambientou a súa mazurca.

Nadal

A foto é de Toni Deaño. O estropicio é meu.

Salvo imprevistos, "el toupo" descansa ata despois do Nadal.

Informes internacionais: UNESCO e Consello de Europa.

A SERIE EMPEZA AQUÍ

Un informe da UNESCO do ano 2003 incluía por primeira vez o galego entre os idiomas en perigo de desaparición. Eu penso que ese documento tivo a súa importancia para que a Xunta, daquela presidida por M. Fraga –subscribo e aplaudo o contundente artigo que Xosé Luís Barreiro lle dedica hoxe en La Voz-, deixase de enredar coa repetida leria de que en Galicia había paz lingüística, bilingüismo harmónico e non sei cantas mentiras máis, e se puxese a traballar na elaboración do Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega.

Un informe do Consello de Europa do ano 2005 incidía na debilidade do galego, coincidindo practicamente co inicio da andaina do Plan Xeral.

Estes días o Consello de Europa acaba de dar a coñecer un novo informe no que, en liñas xerais, alaba as medidas de política lingüística levadas a cabo nos últimos anos, con mención especial para as galescolas, e chama a que se continúe avanzando no proceso.

Un ten a esperanza de que este informe sirva para taparlle a boca ós que desde hai meses repiten un día si e outro tamén a idea de que o castelán está en perigo e non sei cantas parvadas máis. Pero xa empezamos a ver que non vai ser así: o informe refírese ó galego en 34 páxinas; en 12 delas comparte espazo con outras linguas, mentres que en 22 fálase unica e exclusivamente do galego. De todo este espazo só dúas liñas dan pé para que, manipulándoas torpemente e só dese xeito, se poida concluír que o informe cadra coas teses de Galicia Bilingüe. Pois hoxe xa sae nos medios a señora Lago dicindo que o informe lles dá a razón. Calquera alumno mediocre de primaria sería capaz de facer unha interpretación máis cabal.

A verdade é que, vendo o seu labor nos últimos meses, sería de ilusos esperar que de tanto discurso onanista saíse agora algo de autocrítica, pero un sempre ten a esperanza de que haxa pola casa unha tirita para poñer na boca e manter un prudente silencio, como fixo Feijoo... por agora. Claro que sería demasiado perdirlle iso a quen tanto goza diante das cámaras e dos micros.
CONTINÚA

Lingua e política

Había nos membros de Voces Ceibes verdadeiro compromiso lingüístico ou a súa aposta polo galego era só un posicionamento antifranquista?

Por que esmoreceu o entusiasmo co que se empregaron os portavoces dos distintos grupos parlamentarios no debate de aprobación da Lei de Normalización Lingüística?

Queda algo no socialismo galego das teses de Ceferino Díaz ou González Amadiós?

En que medida o antigaleguismo militante de Francisco Vázquez prexudicou o seu partido en Galicia?

Como foi posible que acabase como responsable máximo do Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega o mesmo Fraga que subía polas paredes cando Xosé Luís Barreiro decidiu que a TVG emitise só en galego ou que sancionou a La Voz de Galicia, sendo ministro de Franco, por publicar unha carta de Augusto Assía na que se criticaba o trato que o réxime lle daba ó galego?

Por que o mesmo Feijoo que votou a favor do Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega pasou en poucos meses a estar en contra do Decreto 124/2007, que di exactamente o mesmo?

Segue sendo a reivindicación da lingua un elemento fundamental para o nacionalismo galego ou este asunto perdeu forza ó longo do proceso de aperturismo á sociedade dos nacionalistas?

Que escuros intereses hai detrás de Galicia Bilingüe? Quen financia as súas custosas actividades? Existe algunha relación entre este colectivo e o partido de Rosa Díez?

Será posible nun futuro próximo que os líderes políticos cheguen a un acordo sobre o Estatuto para poñer o galego e o castelán verdadeiramente en pé de igualdade legal, acabando cos privilexios que a Constitución lle dá ó castelán?

Estas e outras preguntas son obxecto de reflexión profunda e análise detallada neste libro, un estudo necesario entre a lingua e o poder político desde a pretransición ata a actualidade, que está chamado a ser un éxito de vendas e a desaparecer dos andeis das librerías tan pronto como apouse neles.

Neve

Anda a neve na miña terra.

As imaxes tráenme á memoria textos fermosos de Julio Llamazares e de Fole, pero sobre todo tráenme infancia, xa lonxe.

Tráenme dedos aterecidos, tráenme un autobús escolar patinando na cuneta e nenos empuxando –hoxe máis de un iría preso por iso mesmo-, tráenme días sen escola á beira do lume, a carón da gramalleira, onde unha cañota arde día e noite, e fume nos ollos e fume tamén saíndo por entre as tellas. Pólas no souto rebozadas, palleiros con pucha branca, vacas na corte, zoquiños, pisadas do lobo nos camiños, o Candán branco na distancia moitos días máis . Algún que outro boneco –non moitos- e bólas que ían medrando a cada volta e que botaban semanas ata derreterse por completo.

Días de lonxe que sei cheos de miserias pero que hoxe boto de menos, aquí, na terra do vento e a néboa.

Figueiras

Como neno rural que fun, sei ben o traidoras que son as figueiras: agatuña un por elas arriba e cando tal... cras!, esgaza a póla de súpeto e alá vai un, batendo de pau en pau ata quedar espatallado no chan co corpo cheo de mazaduras. Entón a figueira mira a desfeeta desde arriba e guíndalle ó case-cadáver un par de figos na cabeza, ben maduros, para que esboufen e escorran pola cara abaixo, completando así o poema. E despois ri a cachón ela e o cento de estorniños que aparecen axiña saídos de non se sabe onde.

Si, nunca me foron amigables as figueiras. Pero ultimamente parece que me mandan recados para gañaren indulxencias:

Non hai nin un mes contábame John Rutherford que tivo que deixar o interior do caseto onde traducía ó inglés o Quixote, en Vilaselán, e asentarse debaixo dunha figueira para que aflorasen as palabras que se lle negaban. E saíu así a que seica é a mellor versión en inglés que se fixo da obra de Cervantes.

Hoxe é Saramago no EPS quen me di que aprendeu a contar historias escoitando de neno a seu avó deitado debaixo dunha figueira, alá en Azinhaga.

Como apareza un terceiro recado, aínda hei ter que reconsiderar a miña imposible relación coas figueiras.

enREDEmonos con Fermín Penzol

Fermín Penzol tivo claro por qué merecía a pena loitar, e a súa semente xermola aínda hoxe.

Quique de Roxíos é un poeta de palabras contadas, que son tesouros, e de finísimas imaxes. Detrás de cada palabra e de cada imaxe hai unha historia que merece a pena revivir:

Magosto nos teixois: festa e letras. Cultura viva.

Palabras do outono

Espiga reina

Outono era na miña nenez palabra máis referida ó mes de outubro cá a estación, e chamabámoslle outonizo á herbiña tenra que ía saíndo nas leiras despois da seca do verán. Hoxe xa non. Hoxe vexo pasar o outono e véñenme á cabeza as palabras que se van con el:

Lembro os crouchos, que era como lle chamaban cara a Deza ó que en Trasdeza diciamos noces. Amareleaban as candeas dos castiñeiros, coas que eu tecía coroas de pequeno. Estaba o chan dos nosos soutos cheo de castañas temperás, de pilongas e de bolercas. Xa non se fan ouriceiras coma antes.

Por unha risada perdeu a niñada

Que cousa é?

SOLUCIÓN

Nas leiras amareleaban os follatos que envolvían os carozos (joder!, que distintos son os carozos agora!!!!) u carolos ben cubertos de millo. E se a espiga estaba enferma botaba carunchos. Pero o meu oído goza especialmente repetindo “espiga reina”, esa expresión que o dicionario condena e que diciamos nas esfollas para referirnos ás espigas de millo mouro, coma as da imaxe.

Nenos normais

Chícharos chungos, nenos normais

“Dice que yo hablo madrileño porque soy de Madrid, pero que él habla gallego porque es coruñés”.

Son palabras de Víctor Sánchez del Amo referíndose ó seu fillo, segundo publica hoxe La Voz de Galicia. Parece ser que a familia se instala na Coruña despois da súa peregrinaxe polos distintos destinos futbolísticos do habilidoso extremo, que foi campión de Europa co Madrid pero presume de gañar a liga, a copa e a supercopa co Dépor.

Non sei eu se ese rapaciño de cinco anos vai lograr ser galegofalante no seu contexto, pero o feito de que diga o que di xa é importante. E que o pai se sinta orgulloso tamén é bo indicativo.

Estamos afeitos a oír argumentos parvos en boca de pais que usan os fillos como excusa barata. Pola contra, o idioma case nunca é un problema para os fillos, e os que suspenden materias que se lles imparten en galego adoitan suspender tamén as que se lles imparten en castelán. “Es que si le llaman Xúpiter después no saben que es Júpiter cuando lo ven en una enciclopedia”. Por favor...! Moitos pais parvos pensan que os seus fillos tamén son parvos, pero a mestura de chícharos chungos afortunadamente, ás veces dá un bo guiso, a pesar de Mendel.

O noso idioma non é impedimento para ninguén que veña limpo de prexuízos, e se non que llo pregunten a Mona Imai.