Xuntanza de Prolingua

[FOTO: http://xabier-docampo.gal/index.php?entry_id=1477770397&title=prolingua]

Non vou eu chegar ó punto de Risco, que falaba de si e dos seus colegas dicindo que eran “individualistas, antisociais, antigregarios, introvertidos” e non sei cantas lindezas máis, pero o certo é que, desde que deixei de percorrer os campos de fútbol do País hai xa ben anos, non son eu moito home de colectivos. Cústame traballar en equipo, son bastante individualista e poida incluso que algo toxo –se cadra, da caste dos toxos molares, que son máis mansos, pero toxo ó fin e ó cabo-.

Aínda así, porque me parecía necesario e ilusionante, deixeime levar adentro do proxecto de Prolingua hai xa uns anos.

Este sábado compartimos xuntanza e xantar para revisar o pasado e pensar no futuro. Foi un pracer coñecer xente coa que só tiña contacto virtual, ver outros que xa coñecía pero que non vía desde hai tempo e levar para a casa na memoria, coma quen leva un tesouro e vitaminas, a ilusión e as historias do Capitán Docampo, que se entrega en achegar forzas no presente para termos futuro.

Foi un pracer esta xornada prolingüeira.

Novo Nobel

A Academia sueca acaba de facer pública a decisión de concederlle o Nobel de literatura 2016 a Bob Dylan. É a primeira vez que se lle concede a un autor por uns textos que, en principio, non foron poemas senón letras de cancións.

A decisión está causando controversia, como era de esperar. A min non me parece mal. Agora, máis ca nunca, é certo iso de que os tempos están cambiando. A poesía anda por aí e todo é cuestión de vela e botarlle a rede. Despois, pódese levar a un libro de papel, ós valados dun campo de fútbol ou ó tornasol dun trailer, que non todo vai ser "Que Deus e o Real Madrid me acompañen".

Contan que Cernuda, estando no exilio en París, atopou unha vez poesía auténtica no comezo dunha película de vaqueiros. O western seica empezaba así: "En el estado de Nevada los caminos de hierro tienen nombre de pájaro". E aí, entre rifles, cabalos e estrelas de sherif, naceu un dos seus poemas.

Eu non teño a sensibilidade de Cernuda e non as pillo coma el, pero cada vez chámame máis a atención a poeticidade das etiquetas dos viños. Cousas así: En boca, aromas afroitados con sabor a soños de bosques adornados co misterio das cores outonizas do vento que abala as follas do almanaque da vida e bla, bla, bla...

E non perdo a esperanza de que o primeiro Nobel para a literatura galega llo concedan a unha botella de Mencía.

A morte do verao

Ría de Ribadeo, 2 de outubro de 2016

Aínda que o sol segue sacándolle brillos imposibles á ría e tingue de azul o mar que vexo ó norte, hoxe decidín a morte do verao e recollín as tumbonas e todo o mobiliario da terraza. O sol segue aí pero sei que axiña virán as chuvias e non quero que me pillen coa herba seca no eido, non quero que me enchoupen os mobles de madeira que han de durar aínda máis veráns.

A morte do verao. A expresión arréndolla a Xavier Rodríguez Baixeras, que a usou no remate dun poema que me ocupou noutras horas. Titúlase “As pozas demoradas”, outra metáfora. As pozas demoradas son a infancia do poeta, cando se bañaba ou chapuzaba nas pucharcas que ían quedando no areal dos Castros ó baixar a marea.

Contei a historia aquí, por boca do meu alumnado, e non me vou repetir. O texto editouse en 1997 e sei que hoxe o autor revisaría de boa gana a última palabra, esa que moitas veces é esencial nun poema. O texto orixinal di:

Que ían construírnos
a morte do verao
sobre as inmensas árbores taladas.

Pero a primeira vez que llo oín recitar, o autor dixo “tronzadas” en vez de "taladas" e explicou que debería cambiar esa palabra porque os grupos consonánticos de tronzadas (-tr-, -nz-) danlle unha forza que non hai en taladas. 

Co gallo da lección inaugural do curso 2016-17, que Rodríguez R.Baixeras pronunciou no IES de Ribadeo Dionisio Gamallo, o autor rematou a intervención lendo o poema (min. 31:38) e de novo modificou o orixinal e dixo “tronzadas”. A reiteración podería servir como fe de erratas, creo eu.

Enrédome con esta observación ecdótica só uns días despois de acompañar a Xavier nunha cea agarimosa, non quero chamarlle “de despedida”, porque deixa a súa beira norte para regresar ó sur, nun camiño agora real que xa recreou literariamente con anterioridade; un camiño que parece un debate permanente entre o norte da súa infancia, do pasado, e o sur da madurez, do presente.

Cea con Xavier R. Baixeras, 30/09/16 (FOTO: Farruco Graña) 

No falecemento de Manuel García "Galano"

Manuel García "Galano".
Foto collida de
 https://arribada.wordpress.com/2009/09/09/arribada-2009-entrevista-nel-semanariu-les-noticies-a-manuel-garcia-galano-pola-mor-de-la-concesion-del-premiu-timon/

Vaise indo agosto levando consigo cada día uns minutos de luz. E cos últimos días de agosto fóisenos tamén a luz de Manuel García Sánchez, “Galano”.

Non se me dan nada ben as necrolóxicas e non pretendo que isto sexa tal cousa. Tan só unha mostra de afecto debida a quen me dedicou atención e agarimo cando o precisei. 

Era tamén unha tarde de agosto cando Galano me acolleu na súa casa de Tapia, atendendo a miña solicitude de ter con el unha xuntanza para redactar o capítulo que lle dediquei en A herdade que nós temos (p. 94). Foron unhas agradables horas de conversa pausada, que interrompía de vez en cando para agradecerme o meu interese polo seu labor, que, segundo el, carecía de importancia. Aínda por riba!, cando o privilexiado era eu por contar coa súa colaboración.

Foi revisando con calma os cartafoles onde gardaba textos e tivo a deferencia de agasallarme con dous inéditos para engadir á súa reseña biográfica. Preferiuno el así, que fosen inéditos.

Non ha ser moi chorado Galano no mundo das letras galegas porque o seu labor continuado por manter vivas as palabras de noso no occidente de Asturias seguramente non chegou a todos os recantos ós que debería chegar. Eu chorar tampouco choro, que hoxe non teño o día, pero si que lamento profundamente a perda de quen tan ben me tratou.

Xoán Babarro contribuíu a difundir este autor eonaviego, acupándose da obra de Galano na súa tese de doutoramento sobre O galego de Asturias, defendida en 1994 e publicada en 2003. Tamén se encargou da edición caseira doutros sainetes seus para nenos na colección Os Teixedais, da que algún día falarei.

Posteriormente chegaríanlle os recoñecementos institucionais desde Asturias: en abril de 2006 nomeárono fillo predilecto de Tapia, en maio dese mesmo ano a ALLA nomeouno académico de honra, etc. Máis vale tarde ca nunca, seica.

Aínda que na rede é posible atopar todo isto e maís, deixo aquí uns datos elementais para quen non coñeza a obra de Manuel García "Galano":

Galano, nacido na Roda (Tapia) en 1922, participou activamente en moitas iniciativas culturais da comarca e colaborou en diversas publicacións.

En 1979 cofundou o grupo de teatro Ameicer, que dirixiu ata 1994, e que representou a maioría dos seus sainetes.

En 1993 agrupou once deles nun único volume que se publicou co título de Mareaxes tapiegos. No 2000 publicou outro seis co título de Erguendo el telón.

Tamén é autor de relatos curtos. En 1984 publicou Parzamiques. En 1993 o colectivo Xeira reeditoulle a obra, engadindo o relato “A terra é a terra”, co que Galano gañou o 1º Premio Xeira de Narraciós Curtias, e outro relato máis.

A Academia de la Llingua Asturiana editoulle no 2005 as súas colaboracións na revista Entrambasauguas. nun volume titulado Vento d’Outono.

Toponimia: O Cepetal (ou similar)

Isto da "touponimia" case sempre é cousa complicada, pero desta vez deume por fozar por ese camiño e como ultimamente un anda escaso de ideas (e máis aínda de folgos), deixo aquí o asunto:

En relación con isto...:

En "La Comarca del Eo", 25 de xuño de 2016

...escribín isto...
(PREME NA IMAXE PARA AUMENTAR)

En "La Comarca del Eo", 9 de xullo de 2016

...que deu lugar a esta nota aclaratoria:

En "La Comarca del Eo", 16 de xullo de 2016

NOTA:

Esta semana deixounos Agustín Fernández Paz. Se fose capaz de escribir algo que se achegase minimamente ó que el merece, faríao; pero agora mesmo síntome incapaz de xuntar unhas palabras dignas para a ocasión. Deixo aquí unicamente constancia da miña admiración e do afecto que sinto por el.

Conducindo as Irmandades

Cartel para anunciar os actos do centenario

Hai unha semana propuxéronme guiar un autobús. Ó comezo púxenme todo contento porque eu, que conducía con frecuencia tractores ós doce anos e coche ós dezasete, nunca conducira un autobús. E moito menos un coma este, co volante á dereita.

Despois souben que non tiña que encargarme do volante, senón dunha visita guiada pola exposición ambulante que está percorrendo o país co gallo do centenario das Irmandades da Fala. Cousa da Asociación Cultural Francisco Lanza e do Concello de Ribadeo.

Dentro do autobús

Aceptei, a pesar de que eu non sei moito diso, que é máis cousa de historiadores. E a min ponme moito respecto o labor  dos historiadores, porque teñen que saber ler principalmente o que non está escrito. E tampouco quero eu caer no mesmo que fan algúns que len a Pío Moa e xa se consideran capacitados para escribir liñas e liñas de historia con pretensións de irrefutabilidade.

Aínda así, aceptei, que un sempre procura botar unha man onde pode e cre que non estorba. A conmemoración foi agradable, non polo que eu acheguei nin polos contidos da exposición en si, senón polo resto das actividades, especialmente pola magnífica interpretación que Carmen Rodríguez e a coral de Ribadeo fixeron de “O meu país”, de Miro Casavella, e polas brincadeiras retóricas dos Poetarras.

Canto ás Irmandades, algo tratamos de contar das súas orixes, da súa evolución e da colleita que acabou agromando nesta zona como consecuencia daquela sementeira.

Iso si. Tamén acabei conducindo o autobús co volante ó revés. 

Saúde e terra!

A ría que non é ría

Ría de Ribadeo, con Castropol ó fondo (Foto: Tania Fernández Faílde)

De todos os episodios aldraxantes que temos visto contra a toponimia galega, un dos máis absurdos é recente e está pasando bastante desapercibido.

Perpetrouno a Xunta de Galicia e di que a ría de Ribadeo non é unha ría senón un lugar xeolóxico de interese, que denominan Ría do Eo porque si. Non acatan os informes lingüísticos dos especialistas porque se refiren á ría e non a esa outra cousa que seica inventaron uns sabios de Madrid.

Como a denominación forma parte dun catálogo de espazos naturais, xa imaxino os guías turísticos describíndollelo ós visitantes: 

- Esa masa de auga que vostedes ven na desembocadura do río, esa onde nadan os parruliños e hibernan os paxaros, onde se fan deportes náuticos e medran cangrexos matahomes, onde se pillan luras parvas que van á luz das farolas nas noites de verán..., esa non lles é unha ría: é unha canteira asulagada.

O nome que evita citar a vila mariñá xa é cousa asentada da outra banda das augas, en Asturias, por máis que a cartografía usase sempre, aquí e acolá, a denominación de ría de Ribadeo. Hai algún tempo alguén decidiu que Ribadeo era nome prohibido no Principado e empezou a campaña de ría del Eo.

Como o inicio da teima case cadrou coa crise, quero pensar que non foi por mala fe, senón por aforrar tempo, tinta e pintura en documentos e letreiros. Pero que o atentado veña de dentro da casa e cunha argumentación tan peregrina supera o nivel de aguante dos máis pacientes.

Nin mel, nin dátiles, nin leite.
Apaña, mozo, pedras[...]

Manuel María: "Documentos personaes" personalizados.

Hoxe toca espir a Manuel María. É o tributo que hai que pagar por ser merecente dun 17 de maio para si.

Portadas de exemplares de textos de Manuel María

Ademais doutros de edición máis recente, eu teño un exemplar da 1ª edición de Documentos personaes. Nel consta unha dedicatoria asinada en Lugo en agosto de 1958.

As follas amarelas e medio arrancadas conservan os quince poemas que compoñen o libro. A ironía do último, "Testamento", no que se prega non chorar cando o Alcalde de turno se luza cun longo discurso na súa honra, ten un engadido final, manuscrito a bolígrafo, no que se fai unha excepción con Saleta, autorizándoa a ela, só a ela, a derramar bágoas. Non teño a certeza de se o engadido é do autor ou da propia Saleta:

Inda que o aito sexa emocionante / non se lle permite a ninguén / derramar bágoas. / 

                           A Saleta si...

Fragmento do poema "Testamento", cun engadido manuscrito 

Xa que escribo dende onde escribo, co Cantábrico aí ó lado, quero referirme tamén ó poema “Gacetilla literaria”, onde o autor repasa a actualidade literaria do país, con alusión a dous nomes ribadenses: Luz Pozo e Daniel Cortezón: 

[...]  

Cuña Novás hai tempo non pubrica./ Novoneyra metido no Caurel. / Cunqueiro, tan fino e inxenioso. / Fole anda a rematar unha novela. / Luz Pozo Garza está en Viveiro. / Os versos de Xohana Torres son moi bos. / Todo este trebello enriba dun./ Maside en Compostela. Otero Pedrayo / a falar longamente no café.Ferrín, Mourullo, Franco Grande, / López Nogueira, Lorenzo e Cortezón, / coa súa mocedade madura pro bandeira./ 

[...]

No medio do vello libro consérvase un recorte, con foto dun Manuel María mozo, anunciando un acto de sinatura de exemplares, co gallo da festa do libro.

Recorte de prensa anunciando un acto de Manuel María

Teño tamén unha separata, con dedicatoria do 30 de agosto do 58, do que, segundo parece foi o primeiro poema que Manuel María lle dedicou a Saleta. Xa me teño referido a el neste blog e a cousa acabou incluso tendo repercusión errónea que xa aclarei cun comentario no mesmo post.

Fragmento da separata do poema de Manuel María publicado en Papeles de Son Armadáns.

Con todo, parece ser que o erro valeu para que na propia Fundación Manuel María soubesen da presenza do autor en Papeles de Son Armadáns, así que tampouco foi tempo perdido.

No medio da separata consérvase outro recorte da prensa de Vigo, sen data, cunha entrevista na que o autor se mostra algo crítico coa poesía da época: “Hay mucho versificador y poco poeta”. Pero da entrevista interésame agora resaltar só o comezo:

- Fai constar que tu i-eu falamos en galego nesta conversa.

- Fago.

Entrevista a Manuel María no ano 1958

Despois, todo o texto está en castelán. Pasou en 1958. Se fose hoxe, 58 anos despois, con algúns xornais galegos tería que empezar advertindo o mesmo.

A forza que vén de lonxe - XII: media ducia de golpe

A SERIE EMPEZA AQUÍ

Estou algo preocupado.

Carmen Mejía

1-

Hai unha semana sóubose que a Fundación Pedrón de Ouro decidiu concederlle o Pedrón de Honra 2016 a Carmen Mejía, unha filóloga que ama e difunde a nosa cultura nas aulas da Complutense e en calquera outro lugar do mundo no que se atope. De feito, nestes momentos é tamén a presidenta da Asociación Internacional de Estudos Galegos.

Carmen Mejía. Galega? Non; manchega. 

2- 

Cartel de "A dozen galician women"

Hoxe mesmo preséntase en Cork, que queda aí arriba,  A dozen Galician women, unha antoloxía de poetas galegas coordinada pola tamén poeta Elvira Ribeiro. Así, na verde Eirín saberán algo máis da "brigada poética feminina" que puxo patas arriba a poesía galega das últimas décadas.

3-

En Michigam inaugúrase o II Simposio Norteamericano de Estudos Galegos. Disque o interese pola nosa cultura nos EEUU está medrando de xeito sorprendente nos últimos anos.

4- 

En Bos Aires inaugúrase a Cátedra Galicia-América apadriñada por Manuel Rivas, que non é mal padriño para botar a andar. Temos así un novo centro de estudos galegos na capital aerxentina, que se une ós dous que xa hai.

5-

"Cantos de poeta", de Gelria

O día 24 preséntase en Barcelona o libro-DVD Cantos e poeta, un proxecto do que xa falei noutra ocasión. Músicos do país (Mario Cortizo e Federico Mosquera) acompañados pola fermosa voz da polifacética Elena Tarrats, unha barcelonesa que ten máis currículo ca anos. Un orgullo que preste a súa voz á nosa lingua e, ademais, que o faga con tanta soltura máis alá da interpretación dos versos.

6-

Portada do informe

A Academia da Lingua Frisoa (Fryske Akademy), onde ten a súa sé o programa Merkator Education, publica un amplo informe sobre a situación do galego no sistema educativo. Magnífico traballo do incansable Quique Costas e compañía. Medio mundo saberá así como alguén estragou nos últimos anos un camiño que viña de lonxe e as consecuencias do seu capricho, perpetrado por unha mísera presada de votos.

Estou preocupado. Media ducia de boas novas no prazo dunha semana, de forza que vén de lonxe para dicirnos que temos algo que interesa e moito. A este paso non vai haber recanto no mundo onde non haxa un grupo de persoas interesada no noso, non vai haber Universidade no mundo onde non haxa un equipo de investigación dándolle voltas á nosa lingua e á nosa literatura. Xa me empeza a poñer nervioso tanto interese pola cultura galega no estranxeiro, porque o que lles soe gustar ós estudosos é diseccionar cadáveres, desentrañar os segredos dos fósiles... A ver se imos estar nese estado, sen decatármonos.

[CONTINÚA AQUÍ]

conTextos: O Xardín de Ribadeo e "As pozas demoradas", de Xavier Rodríguez Baixeras

Alicia, Estela e Alberto, de 2º de ESO, alumnado receptivo e entusiasta, dos que fan que a docencia mereza a pena.
Propúxenlles unha idea e puxéronse diante da cámara, vencendo a timidez, para contarlle ó mundo o contexto no que xurdiu un texto, un anaquiño de historia local e de literatura:

O artigo do artigo

Concello de Lugo

O Tribunal Superior de Xustiza de Galicia anulou recentemente parte do contido da Ordenanza municipal do galego do concello de Lugo. 

Un non é xurista nin pretende selo, pero algo sabe ler e por iso se sorprende especialmente que se estimase o recurso conta o artigo 1 que di: 

1- O galego, como lingua propia de Galicia, é idioma oficial do Excmo. Concello de Lugo.

2- As actuacións administrativas realizadas en galego no territorio municipal terán plena validez e eficacia.

 O alto tribunal entende que:

“[...] al silenciar la referencia al castellano contenida en los preceptos legales dan a entender que este no es idioma oficial o que solo son válidas las actuaciones administrativas en gallego”.

Se a cousa se colle ó pé da letra, a súa interpretación carece de rigor filolóxico. A clave está no contido que implica a presenza ou ausencia do artigo no artigo 1. Non é o mesmo: 

O galego [...] é idioma oficial do Excmo. Concello de Lugo.

que

O galego [...] é o idioma oficial do Excmo. Concello de Lugo.

No segundo caso, si que se podería falar de que o castelán queda excluído como idioma oficial. Coa primeira redacción, que é a da ordenanza municipal, non. 

Razoando como fixo o TSXG, se dicimos “A muralla de Lugo é patrimonio da humanidade” habería que interpretar que ningún outro monumento pode selo; se dicimos “A praia das Catedrais é monumento natural” habería que interpretar que ningunha outra paraxe pode selo, e se lemos “Mariano Rajoy é persoa non grata en Pontevedra” habería que interpretar que ninguén máis pode compartir con el esa condición.

Ou sexa, parvadas. Lingüisticamente, a sentencia é insostible porque non hai artigo no artigo 1 da ordenanza. Pero tamén sei que o TSXG non razoou con criterios lingüísticos, senón que “interpretou” a norma.

Nada raro hai niso. Sabemos que os tribunais, superiores e inferiores, botan a vida interpretando leis. Pero imaxino que a interpretación habería que facela desde o coñecemento da realidade, do contexto e non desde os propios prexuízos ou teimas persoais, que un TSX parece unha cousa moi seria.

Tratar os dous idiomas por igual é fomentar a desigualdade

Se se coñece a realidade, non creo eu que a ninguén se lle pase pola cabeciña pensar que un cidadán vai ter prohibido usar o castelán nas oficinas do Concello. Non, ho, non!, que o dereito ó analfabetismo en galego está garantido por activa e por pasiva.

Sábese ben que o idioma historicamente proscrito, o débil, é o galego e ese é o que precisa un impulso para que sexa certo iso que di a Constitución, esa Constitución da que tanto se fala e á que tan pouco caso se lle fai, no seu artigo 3.3: 

A riqueza das distintas modalidades lingüísticas de España é un patrimonio cultural que será obxecto de especial respecto e protección.

Ademais, non esquezamos que o documento chámase Ordenanza de uso do galego na administración local de Lugo. Se é a ordenanza do galego, o lóxico é que ordene o uso do galego e non vén a conto pararse co castelán, igual que o manual de uso da lavadora non di nada do lavalouza. 

Despois queixarémonos de que cada vez haxa máis xente disposta a marchar pola porta sen despedirse.

Calandiño, correndiño: xerundios con diminutivo

Algunhas veces parece que un ten que escoitar as palabras en boca doutros para darse conta de que existen. Tal foi o que me pasou a min cun uso do diminutivo moi pouco frecuente, a pesar de ter lido algún dos textos que o conteñen. Refírome ó diminutivo unido ó xerundio "calando".

No seu poema “O gato da tasca mariñeira” Bernardino Graña dinos que

[...]

O gato calandiño ergue as orellas

tan maino tan suavísimo sen gana

[...]

Lera eu Profecía do mar de Bernardino e non me fixara. Foi en boca da catalá Elena Tarrats, fermosa voz de Gelria, que versiona este texto no seu disco Cantos de poeta, onde eu reparei neste uso.

Captura de pantalla de "O gato da tasca mariñeira", de Gelria

Ata entón, só coñecía o uso do diminutivo acompañando o xerundio de correr (correndiño), que vin nalgúns poemas de Rosalía e que son os que exemplifican case sempre as escasas mencións que se lle fai a esta particularidade nas gramáticas.

[...]

Mentras escarabellaba
na cinza, vin relumbrar
un ichavo da fertuna...
¡Miña Virxe do Pilar!
Correndiño, correndiño
o fun en sal a empregar;

[...]

Tratando de saber algo máis do asunto, pregunteille ó amigo Google, que sempre está de garda, e contoume que a forma calandiño xa está recollida no dicionario de Marcial Valladares e noutros posteriores que se cadra o tomaron del. Tamén disque está presente en textos doutros autores: Aurelio Ribalta, López Ferreiro, Vaamonde Lores, Leiras Pulpeiro, Roxelio Rodríguez Díaz e algún outro.

"Calandiño" no TILGA

Canto ás gramáticas, calandiño aparece no Compendio de Gramática Galega Básica de Frías Conde, pero identifica esta forma como participio:

En galego o diminutivo por antonomasia é –iño/a.

[...]

Pode mesmo usarse con participios:

-Vinde para acó, calandiño, eh?

Funcionalmente pode ter pinta, pero formalmente...

Eu non sei se ademais de correndiño e calandiño haberá outros xerundios que se teñan usado con diminutivo. Sexa como sexa, aquí quedan estas notas deslabazadas sobre este recurso enfatizador, fermosa reviravolta do idioma, e que outros con máis tempo, gana e "sabencia" ca min afonden no asunto "se lles prouguer", para poñelo de xeito académico e bonito.


OBSERVACIÓN PARA REFLEXIONAR:

Elena Tarrats, a voz feminina de Gelria é catalá de Barcelona. Non lle supón isto ningún inconveniente para cantar en galego nin para pronunciar perfectamente o ene velar ("non hai", "unha") e o xe palatal ("mexilóns", "empuxan") eses fonemas que se lle atragoan a algunha xente do país.
Cousiñas que pasan...