90 anos do éxito de Antolín S. Mediante en Lugo

Váisenos alá outro mes de outono, como sempre lle chamou miña nai, e a cousa cadra con outra enxurrada de pedradas contra as linguas pequeniñas do noroeste. En Galicia xa estamos afeitos –en realidade un nunca se afai a estas cousas- pero en Asturias parece que os desprezos dos cerebros cativos, por grandes que sexan os seus apelidos, mancan de xeito especial e no día de hoxe ferven as redes contra quen desprezou publicamente o asturiano mentres cobra dos impostos que pagan os asturianos.

 Xuan Bello fala de “vencelos coa intelixencia” e eu doulle a razón á súa lucidez, pero iso non evita as ganas de rematar a vitoria cunhas pedradas ben calculadas, para non mancar máis do necesario.

Váisenos alá outro mes de outono e un volve a mirada a Asturias, cara ás hemerotecas, e decátase de que a cousa cadra co 90 aniversario dunha ampla reseña na prensa arraiana do éxito que obtivo un fillo destas terras no certame literario organizado pola Asociación de Prensa de Lugo co gallo das festas do San Froilán. Falo de Antolín S. Mediante, vencedor do “segundo tema” (mellor poesía en galego) co seu poema “A un muíño desfeito”.

O poeta de Taramundi, que nos últimos anos rescatou do olvido Xoán Babarro, compartiu honra aquel día con D. Ramón Otero Pedrayo e outros, nun acto conducido por Antón Vilar Ponte.

De todo iso dá conta Ecos Vegadenses no seu nº 40, correspondente á 2º quincena de outubro de 1925. E nós recordámolo hoxe porque preferimos dedicarlle atención á xente de boa intención, especialmente ós que dunha banda e outra da ría, compartimos soños e desexos.

Cabeceira de Ecos vegadenses (2ª quincena de outubro de 1925)

A forza que vén de lonxe- XI: Chus Pato en Harvard

A SERIE EMPEZA AQUÍ.

Algunhas veces, a forza chega desde lonxe de rebote. Primeiro ten que marchar.  Marchar desde Ourense, por exemplo, pasando polo Deza e subindo a un avión con destino a ultramar co peito e o corazón ateigado de versos. Palabras que son vida.

Despois vén a entrada no templo da poesía, a Woodberry Poetry Room da Universidade de Harvard, para baleirar os versos alí onde só os mellores teñen tal honra. Só as mellores.

Tal foi, recentemente, a viaxe de Chus Pato. Con ela, Erín Moure, forza de lonxe impagable da que xa demos conta noutra ocasión.

Chus Pato recitou poemas en galego na Woodberry Poetry Room de Harvard; Erín Moure traduciuna ó inglés e o noso idioma queda así gravado para a historia no mesmo espazo onde antes recitaron Ezra Pound, T.S. Elliot, J. Kerouac e outros nomes que pasaron con honra á memoria das letras universais.

Agora vén  ou debía vir o efecto boomerang, a forza que vén de lonxe e chega de novo onda nós. Só uns poucos saben enxergala no medio da néboa: Ana Romaní no seu diario cultural, Xosé Antón Laxe Martiñán que comparte a nova nos eidos de Prolingua...

Os máis, non. Andan demasiado enredados dando conta de cada entrada e saída de Isabel Pantoja na cadea ou dalgún cabazo enorme que apareza nunha leira, que estamos no tempo.  

as letras emerxen da pedra, do máis profundo dos soños

as letras son pinturas con voz

entón a luz cicélaas

e un monllo de aire impulsa as cavernas do corpo

e o berro do animal aprende, soletrea e pronuncia

pronuncia a palabra da parte sen parte

dor dos das que non teñen parte

as letras, esas letras [...]

son ríos, e condénsanse en nubes

e viaxan

E ó viaxaren, a forza dese acto chéganos de volta desde lonxe e dános azos para a esperanza en tempos de desleixo anovado. Aí ó lado. Unha semana si e outra tamén.

Pero non quero ensuciar o momento lembrando a monitora de hípica que causa vergonza ata nos cabalos que a rodean, a viaxeira blablacárica que non quere compartir vehículo cun chófer que fala galego, o empresario de Betanzos que non acata a lei porque lla remiten en galego, ese centro de educación(?) infantil que prohibe o uso da nosa lingua. E non só.

Non quero. Non merecen tanta atención. 

O meu idioma nativo é un conflito lingüístico

A miña historia máis recente pasa pola dificultade de hospedar os antepasados

CONTINÚA AQUÍ

"Con follas de figueira". Poesía social en galego en plena guerra

Din por aí que as primeiras décadas do século XX supuxeron o derrubamento definitivo da fidalguía e o ascenso da nova burguesía comercial.

Algúns escritores da época dan conta destes cambios nas súas obras, normalmente con desagrado. O caso máis coñecido é o de Vicente Risco, que en O porco de pé ridiculiza coa figura de Don Celidonio eses novos ricos, que chegaron a selo a forza de apañar cadelas e pasar fame.

Na prensa do occidente de Asturias tamén atopamos algún exemplo que vai nesta liña. No número 279 de Ecos vegadenses, correspondente á primeira quincena de setembro de1937, AESEEME publica o poema "Con follas de figueira", onde dá conta dos abusos dos comerciantes, que se enriquecen de xeito usureiro.

Eu na miña vida vin
gremio máis aproveitado!

AESEEME é un dos pseudónimos cos que Antolín Santos Mediante asinou os seus textos. Non era un autor precisamente botado á esquerda, así que o contido do seu texto e o feito de que o publique en galego na prensa asturiana xa en plena guerra civil danlle especial mérito.

Agora, eses usureiros seguen existindo, pero teñen outra dimensión e pacen sobre todo no sector enerxético.

AESEEME: "Con follas de figueira". Ecos vegadenses, setembro de 1937

O soño de Xoán, de Farruco Graña

Un momento da presentación de "O soño de Xoán"

Hai un par de semanas tiven o privilexio de acompañar a Farruco Graña na presentación da súa novela O soño de Xoán, na Casa das Letras de Ribadeo, nun acto organizado pola A.C. Francisco Lanza.

O autor

Farruco Graña

Farruco Graña é profesor de Filosofía no IES de Tapia de Casarego, colaborador habitual na prensa escrita e virtual, activista cultural e político comprometido sempre co nacionalismo. Actualmente é Concelleiro de Cultura en Ribadeo. Un traballador incansable,  “pensador por libre, docente por conta allea e amante das letras” –copio da súa conta de Twiter-..

Como escritor estreouse en 2007 coa novela O bosque de Nadgor. Despois participou en varias obras colectivas: A Coruña á luz das letras (2008), Follas de carballo (2011), Contos da taberna (2014).

Algúns dos seus textos literarios foron merecentes de premios: Accésit no XVIII Certame Literario Manuel OrestesLópez, de Paradela, polo conto “O tren de Vialoudrid”; 3º premio na XV edición do Certame de Narrativa Curta “Ánxel Fole”, polo relato “Campanas de Anllóns” e 1º Premio na modalidade de narrativa do X certame organizado pola A. C. Rosalíade Castro de Cornellá, polo seu traballo “Badaladas de Anllóns”.

O soño de Xoán

Portada de "O soño de Xoán"

 Contido

A novela  trata sobre as peripecias de Xoán Lourido, un mozo ribadense afeccionado á astronomía, no Ribadeo do século XVII. O protagonista consegue unha copia do Somnium de Kepler e a partir dela, escribe a recreación dunha viaxe de ida e volta  á lúa desde o Monte de Santa Cruz. O seu interese pola astronomía acaba traéndolle problemas co Santo Oficio, xa que un inquisidor con orixes na zona pretende facer méritos ante outros colegas e as informacións que lle chegan con respecto a Xoán Lourido fan que lle bote o ollo para procesalo por bruxería e por ter lecturas contrarias á fe.

Máis alá da ciencia-ficción, na obra hai tamén unha importante compoñente histórica, o cal supón unha dificultade engadida para o autor ó ter que adentrarse nun proceso de documentación que se engade ó esforzo da propia escrita, da creación literaria en si.

Nesta liña, algúns dos aspectos presentas na novela son as relacións políticas entre a Península Ibérica e Flandres, as actividades da inquisición en Galicia, os anos da peste, a historia do porto de Ribadeo e as relacións comerciais con outros portos, a estrutura da vella vila amurallada, a configuración das rúas da vila, os movementos das augas e a toponimia da ría, as rivalidades entre os lugares das dúas bandas da ría, etc.

Outra imaxe da presentación de "O soño de Xoán" en Ribadeo

Estrutura

A obra  estrutúrase en tres partes:

A 1ª, situada na primeira metade do século XV, ó meu modo de ver funciona como contraste á seguinte, que é a que supón o groso da novela. Nesta primeira parte asistimos a un tempo de relación comercial intensa de Ribadeo con outros lugares, o cal permite a entrada de novidades necesarias para o posterior desenvolvemento da trama. Ao mesmo tempo, é un período de bastante tolerancia relixiosa e de convivencia pacífica entre crenzas distintas, simbolizada na cidade de Toledo. 

A 2ª parte, situada na segunda metade do século XVI e, principalmente, primeira do XVII, correspóndese cunha etapa dominada pola intolerancia relixiosa, polo fanatismo e polos comportamentos dos seguidores do Santo Oficio. 

Na 3ª parte nárrase o soño de Xoán, a súa viaxe sideral, que tantos problemas lle causou.

Outros aspectos formais e de contido

Ó longo da novela o autor utiliza distintas perspectivas narrativas e alterna a narración con amplos fragmentos dialogados. Todo isto favorece o ritmo da novela e axuda, por veces, a situar os tempos do relato, xa que aínda que en xeral a historia se desenvolve cronoloxicamente, hai pequenos saltos adiante e a atrás.

Farruco Graña domina o vocabulario galego vivo e tamén o moribundo, os cultismos e o léxico popular, polo que podemos falar de riqueza léxica na obra, o cal non impide algún erro lingüístico e algunha pequena gralla, como sucede en practicamente todo o que se edita.

Está presente a fantasía, a relixión, o amor, o humor,… está presente, en definitiva, unha diversidade de elementos formais e de contido que fan de O soño de Xoán unha lectura ben recomendable.

Cartel da presentación de "O soño de Xoán"

Actualidade

A pesar de que o novela se centra nun momento do que nos separan uns centos de anos, tamén vemos fíos que nos conducen á actualidade, á realidade sociopolítica máis próxima:

“Que bo acerto teñen os monarcas que saben coidar da diversidade dos seus reinos” (p. 21).

 “A diversidade cultural estábase a converter en base da súa riqueza” (p. 106)

Eu non podo evitar ler eses fragmentos en clave actual, tendo na cabeza a recentralización política e o proceso de uniformización cultural ó que asistimos.

“Tendo Amsterdam xentes tan diversas de relixións tan opostas, mantíñase pacífica con poucos ministros, pero con moita xustiza, pois a vivencia relixiosa considerábase algo propio do plano individual que non debía interferir na vida colectiva” (p. 106).

Imposible non pensar na actual situación da relixión no Estado, no ensino e nos rosarios que se nos aparecen onde menos pensamos, en bispos e en Ministros con santos no seu equipo de traballo.

 “En canto que o poder político gravitaba con toda clareza cara o sur tomando como referencia tanto ao Mediterráneo como, sobre todo, ao Atlántico con Sevilla como epicentro da carreira de Indias, pouco iamos poder facer. Mais a verdade, por crúa que sexa, non se debe ocultar, hai que ter a valentía de expresala a viva voz en concello aberto para polo menos poder tomar conciencia dela e mostrarlle aos nosos fillos como poder ir facendo camiño para mudar as cousas”. (p. 59).

A pesar da alusión á carreira de Indias, que nos leva a outros tempos, a referencia á ausencia de poder propio e a necesidade de telo pada mudar a realidade tamén a leo en clave actual. O mesmo sucede con estes outros dous fragmentos:

“…como non esixamos o que nos corresponde, ninguén nolo vai dar”. (p. 60).

 “Este afán por loitar polo seu país, […], no canto de aceptar con resignación a fatalidade da historia, fixo reflexionar a Xoán Lourido en máis dunha ocasión” (p. 79).

Trátase de pequenas pinceladas que o autor nos vai deixando, ben dosificadas para non caer no panfletarismo. O autor escribe cun ollo no pasado e outro no noso presente máis próximo.

Agardamos que sexan moitos os ollos dos lectores.

Unha metáfora do galego nunha praza de Bruxelas

Pedrafita doada pola Xunta de Galicia, nun parque de Bruxelas

Este verán estiven algún tempo en Bruxelas e noutros lugares de Bélxica. É divertido, porque hai moita xente estrada polo chan bebendo cervexa e, ademais, en Bruxelas un pode ver cousas que aquí xa non se permiten porque seica as prohibe Bruxelas. Pero non vou enredar agora con esas lerias.

Tamén atopei un fósil dos tempos de Fraga. Nunha pequena zona axardinada deixoulle espetado un menhir coma os que hai cerca da Torre de Hércules da Coruña.

Eu imaxino que un día de 1999 chegou Don Manuel ás alancadas co pedroulo ó lombo, vestido de Obelix, chantoullo na herba e díxolles:

-Aí queda iso!

Despois marchou correndo sen despedirse, antes de que chegasen os ghaiteiros escoceses que contratara Amarelo de Castro. Detrás foi alguén e puxo unha placa de mármore, que era o que se levaba naquela era, para explicar un pouco a cousa. 

"Dobre placa" conmemorativa, ó pé da pedrafita de Bruxelas

Non sei por que, pero alguén rachou a placa e resulta que por debaixo hai outra case igualiña. O texto, redactado en catro idiomas, di na versión galega: 

Esta pedrafita, antergo símbolo solar, dedicada ó Peregrino anónimo, ha sido doada pola Xunta de Galicia e erixida no punto de encontro e de saída dos peregrinos cara a Santiago de Compostela. 

Digo que son case igualiñas porque entre as dúas placas hai un par de diferenzas:

Ese "ha sido doada", que tanto manca o oído, non está na placa de abaixo, onde, polo que se ve, a versión galega estaba redactada con corrección.

Fragmento onde se poden ver as diferenzas da placa inferior.

Ademais, pódese observar que na de abaixo a orde dos idiomas era castelán, galego, francés, neerlandés, mentres que na que está superposta o galego pasou para o fondo de todo.

A min o asunto paréceme unha metáfora da situación do galego: cada vez máis deturpado e máis relegado.

Ribadeo na literatura

Cando eu era pequeno, pensaba que para aparecer nun cartel había que tourear nunha praza, tocar o acordeón nunha verbena ou acribillar un sherif a balazos. Isto último era o que máis molaba, porque che poñían un WANTED encima do careto e uns números que indicaban a presada de dólares que valías. 

Polo que se ve, a cousa xa non é así e agora calquera sae nun cartel. Definitivamente, o mundo está botado a perder.

Cartel das XIII Xornadas de historia local

Medo

Cando eu era pequeniño tíñalle medo ós comunistas, á Garda Civil, ó Cuchufrito e ó can de Filomena.

O can de Filomena saíame ladrando ó carreiro da igrexa, que pasaba a carón da súa eira, cada vez que eu ía por alí. Tardei en decatarme de que os seus ladridos non eran unha ameaza senón unha prevención, xa que non se me perdía nada naquela dirección.

O Cuchufrito torgueaba polos camiños mentres os medía de lado a lado, con media botella de augardente no peto da chaqueta e outra media no papo. Levaba un podo ó ombreiro por se aparecía unha toxeira que rozar a cambio dunha cunca de caldo e dúas de Ribeiro. Pero nunca lle fixo mal a ninguén.

Á Garda Civil tíñalle medo porque un veciño sempre me dicía que me ían levar preso porque seica eu lle prendera lume ó río con fentos verdes e mistos sen cabeza. Era mal home, que iso a un neno non se lle di, pero deixei de terlle medo á parella cando me crucei unhas cantas veces con eles e nin me miraron.

O peor era o medo ós comunistas. Eu non coñecía ningún, nin sabía que pinta tiñan, pero morría co medo a que se me aparecese un e me fixese calquera desas moitas cousas malas que eles disque facían.

Pasábame coma a Don Celidonio cos sindicalistas e como supoño que lles pasará a moitos nenos de agora se lle prestan algo de atención ás declaracións de certos agoreiros, referíndose ós novos camiños que parece coller a política do País. O único que lles falta por dicir é o que Antolín Mediante puxo en boca dun personaxe nun dos seus poemas, publicado en Ecos vegadenses na primeira quincena do 31 (nº 161): se veñen os comunistas vas ter que compartir a muller con todos:

[...]

Fragmento dun poema sobre a situación política na época

Filgueira Valverde no arquivo de Dionisio Gamallo Fierros

Portada de "Seis canciones..."

Deixando a un lado as polémicas sobre o acerto ou desacerto da RAG ó designar a Filgueira Valverde como autor homenaxeado no Día das Letras Galegas 2015, tiña pensado non deixar anoitecer maio sen dar conta da presenza deste autor no arquivo de Dionisio Gamallo. Pero o tempo corre máis ca min e entrou o mes de San Xoán sen que fixese os deberes. Toca hoxe.

Unha vez máis, debo manifestar o meu agradecemento á familia Gamallo Fierros, e en especial a Toni Deaño, por facilitarme o acceso a este material coa finalidade de organizar unha exposición no instituto de RibadeoDionisio Gamallo, onde boto algunhas horas moitos días do ano desde hai décadas.

A presenza de Filgueira Valverde no arquivo de Gamallo consta de:

Unha separata de Seis canciones de mar “in modo antico”, publicado en Albor (Cuaderno de poesía) baixo edición de José Díaz Jácome. Está datada en Pamplona, en marzo de 1941. Todos sabemos que non era moi frecuente daquela publicar en galego, por moi inofensivo que fose o contido e por moi adepto que fose o autor.

Programa dun curso de literatura

 O programa dun curso de literatura galega impartido por Filgueira na aula 1 da Facultade de Letras da USC entre o dezasete de xaneiro e o dezaoito de febreiro de 1933. O autor aparece no folleto como membro do Seminario de Estudos Galegos. O contido do curso aparece amplamente detallado en catro páxinas impresas en Nós, Pubricazóns galegas e imprenta.

Artigos de prensa:

“Na morte de Sáurez Couto”, publicado no suplemento dominical do Faro de Vigo, o 25 de outubro de 1981. O artigo, que ocupa unha páxina enteira, inclúe fotos e varios debuxos do pintor ribadense.

“Vigo, 1853. Ambiente de la ciudad cuando apareció Faro de Vigo”, publicado no Faro de Vigo o 31 de outubro de 1952. Canto ó contido, non podemos deixar de mencionar as reminiscencias de Curros cando Filgueira escribe:

1853. Galicia pide la construción de un camino de hierro. Es un aliento unánime. [...] Hasta la propia poesía abandona las noches para cantar enfebrecida al vapor y al progreso.

“Pasado y presente de la pintura gallega”, publicado o 21 de xaneiro de 1979 en El Progreso. Resúltanos interesante o paralelismo que Filgueira establece entre algúns pintores galegos e algúns autores literarios: Rosalía con Fierros, Avendaño e Alfredo Souto; Lamas con Carlos Sabrino, Pardo Bazán e Sotomayor, Pondal e Camilo Díaz, Valle-Inclán con Corredoira, Laxeiro e Jorge Castillo; Noriega Varela con Xulia Minguillón, Amado Carballo con Colmeiro, Otero Pedrayo con Julio Prieto e Prego, Pimentel con Frau, Blanco Amor con Souto, Neira Vilas e Casares con Seoane, Cunqueiro e Bouza Brey con Úbeda, e para rematar, o pintor Castelao co escritor Castelao e tamén con Cabanillas.

Tarxeta de Filgueira dirixida a Dionisio Gamallo

Unha tarxeta na que Filgueira saúda a Dionisio Gamallo e comunícalle que estivo “a la muerte pero voy reponiéndome” e dúas tarxetas de nadal, correspondentes a 1945 e 1946.

Cartas:

No arquivo de Gamallo consérvanse doce cartas. A máis antiga é do dez de decembro de

Comezo dunha carta de Filgueira a Gamallo

1937 e a máis recente do vinte e cinco de marzo de 1989. Esta última é a única manuscrita e redactada en galego; as outras están mecanografadas en castelán.

Canto ó contido, as máis antigas, ademais dunha serie de cumpridos de carácter persoal, tratan principalmente de cadros do Pintor Fierros, avó de Dionisio, polos cales Filgueira amosa interese, para expoñelos no museo de Pontevedra e, nun caso, tamén se refiren a un de Sánchez Coello que Filgueira require para unha exposición en Lisboa. Nas cartas hai valoracións pictóricas moi precisas por parte de Filgueira, que chega a concretar a cantidade e o tipo de cadros que lle gustaría ter de Fierros no museo. Tamén se ofrece para desprazarse a Ribadeo el ou o restaurador do museo para recoller e acondicionar os cadros.

Pero, aínda que o contido das cartas se centra sobre todo na pintura, tamén hai alusións literarias, tanto referidas a textos de Gamallo como a traballos de Filgueira.

A máis literaria é unha carta do vinte e dous de xuño de 1959, na que Filgueira dá conta detallada dos traballos de investigación nos que daquela andaba metido, tanto para editar en Galicia como en América. Tamén se refire a un ciclo de conferencias que vai pronunciar en Coímbra e en Lisboa, e envíalle o esquema das mesmas, que levan por título: Compostela, ciudad barroca; Los influjos litúrgicos e La sobrevivencia del “Cossante”.

Do comezo da carta dedúcese que Gamallo lle pediu esa información a través de Aquilino Iglesia Alvariño.

Postdata dunha carta na que Filgueira lle pide autorización
a Gamallo para propoñelo como Correspondente da RAG.

Ademais do contido mecanografado, unha carta do sete de xaneiro de 1943 contén unha postdata manuscrita na cal Filgueira lle pide permiso a Dionisio Gamallo para propoñelo como correspondente da Real Academia Galega. É de supoñer que o ribadense aceptou, pois efectivamente acabou sendo correspondente da RAG, igual que o foi da RAE e do RIDEA.

Comezo da última carta de Filgueira a Gamallo

Acompañando a última carta, Filgueira gaba o galego de Gamallo e di que lle envía un poema que o ribadense lle dedicou en febreiro do 38. 

Efectivamente, a carón da carta consérvase un poema titulado “Eucaristía del amanecer”, dedicado “Al Sr. Don José Filgueira Valverde. Catedrático de Literatura y amigo, la más sentida de mis composiciones”. O poema consta de dúas páxinas mecanografadas, inclúe unha variente manuscrita para un dos versos, e está asinado por Dionisio Gamallo.

Comezo do poema que Gamallo lle dedicou a Filgueira en 1938

E iso é todo amigos, como dicía o bicho aquel.

1000 Primaveras +

Pantallazo do vídeo 1000 primaveras +

Un día faláronme da idea. 

Un día púxenme diante da cámara de Tania con moito mundo ó fondo, para que a mensaxe chegue lonxe. Tamén do outro lado da ponte que vai cara ó Eo-Navia.

Un día pilloume Noel e púxome á cabeza da procesión. 

Un día será certo que hai 1000 primaveras máis.

De Miles Davies ó capador de Faramontaos, pasando por Filgueira Valverde

I

Alan Lomax

Seica un tal José María Rodríguez andaba os camiños coa coitela na man capando porcos por terras ourensás. Parece que tamén mataba. O 8 de decembro do 52 tocaba matanza en Faramontaos, na Merca.

Seica un tal Alan Lomax andaba polo país  adiante gravando músicas populares. Era o ano 52 e acompañábao a Garda Civil, que non tiña nada mellor que facer e un texano de case dous metros cunha gravadora na man podía ser un tipo perigoso. Antes, xa lle dera por gravar os negros de Mississipi e Louisiana e o FBI acabou redactando sobre el un informe de 800 folios.

Filgueira Valverde

Seica un tal Filgueira Valverde lle recomendou a Lomax asistir á matanza do porco nalgunha eira do país. Non sei se o fixo con intención de que gravase os berros do porco co coitelo espetado na gorxa, pero o que o americano gravou foi a melodía do chifro co que o capador anunciaba a súa presenza.

Seica un tal Miles Davies acabou escoitando a gravación do chifro do capador de Faramontaos e inspirouse nel para compoñer The pan piper, que abre o seu álbum Sketches of Spain.

Miles Davies

De todo o que lin estes tempos sobre Filgueira Valverde, o que máis me gustou foi saber a súa participación nesta historia. Paréceme que demostra sensibilidade pola súa parte, aínda que tamén habería que saber que pensou o porco de que lle mandase a un texano como testemuña da súa agonía.

II

Souben desa historia no último número de Luzes (nº 16), unha magnífica publicación dirixida por M. Rivas e X.M. Pereiro sen ningunha axuda oficial. Se cadra, a estes dous tamén había que poñerlles a Garda Civil á beira, que teñen un bolígrafo, saben escribir e, polo tanto, son perigosos.

Portada do nº 16 da revista Luzes

Eonaviegos en “Conciencia política e literatura galega en Madrid (1950-2000)”

Conciencia política e literatura galega en Madrid (1950-2000)

Dionisio Gamallo Fierros

Rematei abril coa lectura das últimas páxinas de Conciencia política e literatura galega enMadrid (1950-2000), de Ana Acuña, que poucos días antes foi galardoado co premio Losada Diéguez de Investigación.

Achegueime a ese libro, principalmente, porque presupoñía que nel ía atopar novos datos das andanzas de Dionisio Gamallo Fierros no Madrid dos anos 50, xusto antes de volver a Ribadeo para ser o primeiro director do instituto de ensinanza media que agora leva o seu nome, a carón do do concello.

E Gamallo está no libro, acertadamente clasificado como “erudito non belixerante”, pero intúo que o seu protagonismo queda un pouco diluído, esparexido aquí e acolá, se cadra de xeito acorde coa súa desorganizada vida intelectual: estaba sempre pero parecía que nunca estaba.

Daniel Cortezón

Seguramente a relevancia de Dionisio cobre máis protagonismo cando alguén sexa capaz de poñer orde no seu interminable arquivo e dea a coñecer máis datos do seu labor naqueles anos. E sei que hai quen anda metido nesa difícil faena. Polo que vou sabendo, poida que sexa Pura Vázquez quen mellor o retrate cando di “[Gamallo Fierros] será introdutor e guía naqueles tempos de cantos galegos caïamos por Madrid”.

Porén, non contaba con tanta presenza doutro ribadense, bo amigo do anterior: Daniel Cortezón. Descoñecía eu tanta implicación, incluso política. Por exemplo, non sabía nada do seu arriscado esforzo vendendo nos anos sesenta exemplares dos libros prohibidos de Castelao, chegados de América, para recadar fondos para a película que Valentín Fernández promoveu daquela en Arxentina sobre o rianxeiro, dirixida por Jorge Prelorán.

Luz Pozo Garza

“A mí Valentín Fernández me mandó cientos de libros que estaban siendo perseguidos en España, cientos de libros que yo vendí para la película de Castelao” (Daniel Cortezón). 

“Nese labor traballou moito Daniel Cortezón e eu proprio” (Isaac Alonso Estraviz).

Tamén atopei referencias a Cotarelo Valledor –poucas, porque faleceu xusto no ano no que comeza o estudo de Ana Acuña-, a Fermín Penzol e a outros eonaviegos como Luz Pozo, Xavier Rodríguez Baixeras, Crisanto Veiguela, Xavier Frías Conde ou Viqui Veiguela, todos implicados na difícil tarefa de manter acesa a chama da cultura galega en Madrid. Por haber, ata hai unha pequena alusión a Antón Moreda, un mariñao de Barreiros relacionado co nacionalismo galego, de quen non sei case nada.

Xavier Rodríguez Baixeras

Xavier Frías Conde

Eu sabía xa, por diversas fontes, do labor dalgúns destes. Coñecía, por exemplo, o decisivo papel de Frías Conde como impulsor e mantedor, a carón doutros, do Grupo Bilbao. Sabía tamén da presenza neste grupo de Viqui Veiguela, para min unha poeta excelente, de quen me dixeron unha vez: “É que xa no instituto era capaz de converter en poesía os apuntes de matemáticas”.

Pola contra, non tiña constancia ningunha da actividade en Madrid de Luz Pozo e de Xavier Baixeras, nin do activismo de Crisanto Veiguela.

No título do libro alúdese por separado á “conciencia política” e a “literatura galega”. Eu creo que, en xeral, a relevancia dos eonaviegos madrigalegos medra canto máis nos achegamos ó segundo aspecto, e é máis escasa en relación co primeiro, aínda que a militancia política non é algo alleo a todos
eles.

A análise de Ana Acuña remata co inicio deste século, pero cando alguén  revise coa mesma minuciosidade os quince anos que van do mesmo, atopará seguramente máis dinamismo có que a autora describe por volta do 2000, cun Grupo Bilbao avivado e cun Xavier Frías máis hiperactivo ca nunca.

Polo de pronto, o libro de Ana Acuña paréceme unha lectura moi recomendada para todos os que queiran saber do asunto que ben se explicita no título e, de xeito especial, para os eonaviegos das dúas bandas da ría que queiran saber máis sobre o traballo dos seus conveciños que son ou foron nalgún momento “madrigalegos”.

Viqui Veiguela

Crisanto Veiguela

Armando Cotarelo Valledor

Fermín Penzol

Antón Moreda

Lingua e documentación

Cabeceira do blog.

Coñecín hai pouco o blog Historia de Deza, no que o autor vai engadindo regularmente interesante información sobre a zona.

Nunha das entradas, baixo o título Documentos de las tierras de Deza en el Archivo Histórico Nacional (5 de novembro de 2014), ofrécenos un listado de todos os documentos relacionados coa comarca conservados nese arquivo. De cada un deles indícase data, contido, idioma e, dos máis antigos, tamén tipo de letra.

A min interésame sobre todo o idioma, porque permite ver os cambios de lingua que se foron dando ó longo da historia. Non é que sexan sorprendentes, pero achegan datos e datas concretas ó que xa coñecemos globalmente.

Entre o 1082 e o 1274 hai dezasete  documentos, dos cales catorce están en escritos latín. En dous casos non hai indicación de idioma.

Primeiro documento escrito en latín que figura no arquivo

O primeiro documento redactado en galego é de 1284. Trátase dun documento de compravenda mediante o cal Juan Moogo lles vende a Pedro Gil e a seu tío seis leiras situadas en San Salvador de Pescoso.

Último documento redactado en latín e primeiro escrito en galego, segundo o listado do blog

O último documento en galego é de 1455. Entre este e o de 1284 quedan vinte e catro documentos en galego e cinco sen indicación de idioma.

Último documento escrito en galego e primeiro redactado en castelán

En 1559 temos o primeiro texto en castelán, que supoñemos fixo de aí para adiante, aínda que varios documentos aparecen sen indicación de idioma. Entre esta data e a do último texto en galego sitúase o momento no cal os escribáns galegos pasaron a ter que examinarse obrigatoriamente en Valladolid. Evidentemente, o cambio de idioma non é alleo e esta decisión e a outras iniciativas centralizadoras.

Tamén é interesante ver a denominación que se lle dá ó novo idioma. A primeira vez que aparece, en 1559, cítase como “castelán”.

"Castellano"

Despois pasa a indicarse como “lengua de Castilla”, que é xeito máis frecuente de chamarlle. Aparece así en 1559, 1632, 1713, 1745, 1752, 1768, 1772, 1782, 1787. 

"Lengua de Castilla"

A etiqueta “español” aparece unha vez en 1679 e outra en 1772. A partir desa data vólvese ó uso de “lengua de Castilla” ata 1804, cando reaparece “español”. Desde esta data para adiante xa non se indica o idioma, supoño que dando por sentado que é o castelán, ou sexa, “la lengua de Castilla”.

"Español"

Os nosos papeliños secuestrados en Madrid dan conta da andaina da nosa lingua. "Pobo que non coñece a súa historia é pobo condenado á irrevocable morte", seica dixo alguén.