Como non me sinto capaz de escribir sobre o tema mellor do que outros o fixeron xa, e encima teño o día algo nugallán, remítome ás palabras dun par de amigos:
Literatura galegoasturiana
Centenario
d’A Veiga de Ribadeo de Antolín Mediante
(1913-2013)
Por Xoán
Babarro González
Este ano en que estamos celebrando o cento cincuenta
aniversario de Cantares Gallegos de Rosalía de Castro, obra clave do
Rexurdimento da nosa literatura, tamén se cumpre o centenario d’A Veiga de
Ribadeo de Antolín Santos Mediante Ferraría (Taramundi, 1880 – Piantón,
1944), un autor que se prodigou en Las Riberas del Eo, La Comarca,
Brisas del Eo, Ecos Vegadenses e outros periódicos comarcais.
Xa coñecido en 1912 pola súa poesía de carácter
popular relacionada con festas e romarías (“O Santiago de Abres”, “O Homenaxe a
Veiga”, “A Virxen do Conforto”, “A Festa do Xuio”…), é ao longo de 1913 cando
se vai afianzando como escritor representativo do occidente asturiano, con títulos
como “Aires enxebres”, “Seguidillas”, “Como cantan os cegos” e mesmo o que leva por título “Das festas
de Ribadeo”, onde dous labregos conversan sobre a exhibición aeronáutica que se
programou na vila en setembro do devandito ano.
[...] Ruando por entre as nubres
estuvo, ¡que sei o tempo!,
en feguras, requiveques,
voltas e caracoleos,
como ríndose talmente
das mismas barbas do vento [...].
Entre esa produción salienta dun xeito especial A
Veiga de Ribadeo, que aparece cincuenta anos despois da mencionada
obra rosaliana. O longo poema, 298 versos, unha loa á vila asturiana e ás súas
“Feiras e festas de Pentecostés”, remátao en Sante (onde daquela Santos exercía
como mestre), con data 21-4-913, en recordo das primeiras feiras, as de 1912, e
como prólogo das segundas, que terían lugar do 11 ao 13 de maio.
[...] A Veiga de Ribadeo,
vila nobre, hospitaleira,
vila frorecente, próspera,
vila sin par en espréndida,
vila rumbosa, sonada,
á redonda en muitas leguas,
vila inquieta e buliciosa,
vila que é de vilas reina,
rico diamante engarzado
en dúas rexiós xemelas,
Asturias e mais Galicia;
vila, en fin, das escolleitas
polo ben que está situada;
por alegre e pracenteira;
polas gaiospeiras mozas
que nunca faltaron nela;
porque na maina corrente
de Eo e Suarón se refresca. [...]
O texto, publicado en dúas entregas, espallouse
polas dúas bandas do Eo e supoxo o recoñecemento do poeta e a consolidación do
Rexurdimento no occidente do Principado con autores asturianos. Das moitas gabanzas que recibe fixámonos nas
procedentes do mundo da literatura, en particular na do veiguense Federico
Magadán Vidal, que dá a coñecer en maio o soneto “Gratitú”:
[...] Cantache ben, poeta, e de por
vida,
deuda de gratitú, deuda
sagrada,
contigo ten A Veiga
contraguida.
Ela cha pagará sin que eu yo
pida,
que tanto como nobre e como
honrada,
A Veiga sempre foi agradecida.
Ao que responde Mediante cos sesenta versos de
“Correspondendo a unha fineza”:
[...] ¿Como pagarei honor
tan comprido, tan redondo?;
non podo, se non dun xeito
que me sai barato abondo.
Dándolle ó vate i á vila
que nel pra honrarme delega
unha fanega de gracias
pola medida gallega.
Xunto ao diálogo poético entre Santos e Federico
habería que considerar textos doutros autores que, sen mencionaren a
composición hoxe centenaria, si teñen como referente para as súas pullas as
citadas feiras, xa que a súa organización estivo rodeada de certo escándalo. As
loas dos simpatizantes da Veiga contrastaban coas críticas, a ridiculización do
evento, así como as sátiras contra o alcalde, onde aflora a pugna dos chamados
“novos” do Partido Reformista contra os “vellos”, difundidas desde o periódico Castropol
por aqueles que seguían defendendo as sonadas feiras da Silvallá, como facía Farruco,
seguramente o castropolense Ramón Ignacio García González, o 10 de maio, nunha poesía
titulada “Un sono”, na que recrea como o alcalde veiguense soña o descalabro
das súas feiras fronte ao triunfo das de Silvallá:
[...]
Por aquí, por alí, montois de xente
dos
montes descendían por as faldas,
vían
todos alegres, churrusqueiros,
con
potros i cabalos de gran talla. [...]
Chegaron
arrogantes, ordenáronse,
pasiaron
a fachenda por a plaza;
con
guantes i chistera i macferlán
acercóuseyes
el a dar as gracias,
pero
un delos, alzando unha bandeira,
gritouyes
aus demais “¡A Silvallana!”
¡I
a galope tendido, os puñefleros,
saliron,
fendo burla i algazara!
Outro eloxio que queremos salientar é o de Amador
Vázquez (mestre de Couxela, que máis tarde sería director de Brisas del Eo).
Publícase no mes de novembro, cando, ao parecer, aínda non sabía quen se
escondía detrás dun dos pseudónimos máis utilizados por Santos. Vázquez valora
o seu mérito literario e afirma que “en las poesías d’o poeta de tres o
carto hay mucho y bueno; están escritas por una imaginación viva, fecunda
[...]” ao tempo que lle pide unha sinatura máis acorde coa súa talla literaria.
O futuro mestre de Piantón contéstalle o 14 de
decembro cun longo artigo onde se sintetizan os motivos fundamentais da súa
musa e onde se declara “un mero aficionado a la rima gallega, esa rima tan
armoniosa como preterida y olvidada, esa rima en la que no se desdeñaron de
lucir los primores de su ingenio vates de tan alto vuelo e inspiración como
Añón, Lamas Carvajal, Curros Enríquez [...]”. Antolín, que acabaría colaborando
tamén en Brisas del Eo, dedicará en 1918 á morte de Amador a sentida
elexía “¡Luitosa!”:
Quen
imaxinar puidera,
caro
amigo e compañeiro,
que
do teu corpo fixera
tan
axiña pudrideiro
a
Parca implacable e fera.
Que
a luz do teu craro espritu
esmorecerse
xa iba
neste
desterro maldito,
pra
con craridá máis viva,
brilar
no reino infinito. [...]
Os escritores galegoasturianos, durante tanto tempo
“preteridos y olvidados”, foron degrañando as súas creacións na funxible prensa
comarcal e iso condicionou o seu coñecemento a nivel de toda Galicia e mesmo a
visibilidade na propia Asturias dunha literatura autóctona de expresión galega.
Desde unha óptica actual, cunha visión máis panorámica do século XX, podemos
afirmar que 1913 resulta a primeira data significativa para o rexurdir
literario das comarcas de entre o Eo e o Navia.
