E dará igual, ho!

Pasou hai dous días. Falaba eu co responsable dunha funeraria:

- E non terá por aí un B para poñer nun "Rivadeo" que está alí con V?
- E dará igual unha cousa cá outra, ho!
- Home, igual non dá. Ese V manca os ollos.

O tipo miroume coma quen mira un neno encaprichado. Foi indo cara as coroas e os ramos que rodeaban o féretro de meu pai e púxose a remexer por alí. Achegueime e ensineillo:

- É este. Encargárono os meus compañeiros de traballo.

Pensei que ía amañar o asunto, pero non foi así. Alí seguiu durante horas o ramo coa súa cinta IES DE RIVADEO, ata que marchamos. Aquel V sobreviviu toda a intensa nevada do martes, que deixou o Candán branco coma as montañas das postais que meu pai me mandaba desde Suíza naqueles vinte anos de emigración. Desde o cemiterio vese ben.

Eu non lle volvín dicir nada ó funerario, que non tiña o corpo para moitas lerias -e tivo sorte de que Tania non o coñecese-, pero agora que o penso entristéceme a súa insensibilidade e non quero nin pensar como valorará ese home o labor dos docentes que se esforzan cada día por conseguir que o seu alumnado use a lingua con corrección. É ben triste que dea igual unha cousa cá outra. Así nos vai.

Feliz 2013

Volvemos despois do Nadal.

Belén Rico: Algunhas maos

Desde A Veiga chéganos Algunhas maos, o primeiro poemario de Belén Rico Prieto. A verdade é que, no meu caso chegoume máis tarde do que desexaba e a culpa é miña e só miña. Vale..., miña e do calendario, que non quixo ser propicio. Belén sabe.

Aínda que tardase eu en telo, o importante é que o libro naceu, e vaia se naceu con ben!

Creo que atinou Belén ó empezar por El Acabo e deixar a Saramago nas portas do seu corazón de cartolina, no inicio desa viaxe de versos que tiña que facerse necesariamente en soidade, porque hai dores e esforzos que un ten que pasar só.

Despedido o de Azinhaga, chegou a mellor Belén, e abriunos o seu arcón de cerna pura. As palabras ripounas da terra, pero pasounas polo filtro da alma e púxonos diante, a corazón aberto, a memoria, a lingua, a reflexión sobre o propio feito de escribir -por veces parécenos ver a Rosalía sobrevoando as páxinas-, os medos e as esperanzas que poucas veces a xente amosa. Porque Algunhas maos non é só un exercicio de revitalización do léxico -que o é-, senón tamén un fermoso acto de transparencia ante o lector.

Quero chorar tanto como teño ganas

hasta romper as fontes,

deixar que tanta neve se derrita

y escorrentar el inverno que levo nel alma.

NOTA: Aproveitamos para deixar constancia da nosa noraboa polo premio Terra Viva 2012 que recentemente recibiron Belén Rico  e Aurora García Rivas.

Haiga

Creo que algunha vez lle oín a Quique Costas, autor intelectual da colección Òlga, que do que se trataba era de poñer a disposición da xente información e material sobre a literatura eonaviega e que cada un fixese del o uso que considerase oportuno.

No volume de poesía, Évos un ameicer guapo, da autoría de Xoán Babarro, ofrecéronse textos poéticos de autores eonaviegos que levaban tempo máis ou menos esquecidos. Entre eles, Cándido Sanjurjo, Conrado Villar Loza, Quique de Roxíos e Antolín Santos Mediante.

Agora atopámonos cos citados nas letras dos temas cos que os Folkgazais deleitan o noso oído e reviven a memoria. Non sei se sen a existencia de Òlga os responsables de Haiga repararían nestes nomes. Pode que si, pero tamén pode que non.

O certo é que un comprácese de dar de novo con eles, en versión musicada, neste novo disco do conxunto eonaviego, coidadosamente deseñado. 

Longa vida ós proxectos do sempre controvertido Abel Pérez!

"Desaparecerse"

Algunhas veces un sente que necesita desaparecerse destes mundos; outras, son as circunstancias as que o desaparecen a un.

Tamén poden darse os dous motivos á vez, como me vén sucedendo a min ultimamente. Nesas ando. De aí o silencio.

Normalidade

Rematei o verán pola Costa Brava. Está en Catalunya. Seino porque vén no mapa, acolá nunha esquiniña, e tamén porque se nota. Nótase porque se oe e se ve catalán continuamente.  

Visitei lugarexos ben pequenos e algunhas das vilas e cidades máis importantes. En todas, absolutamente en todas, o catalán é o idioma que se lles oe maioritariamente a nenos, mozos e vellos, o idioma que se le, o idioma dos rótulos, do envoltorio do azucre, das tapas dos sumidoiros, ... o idioma no que se vive. Non é un acto revolucionario nin nada polo estilo. É simplemente un síntoma de NORMALIDADE.

Agora estou de volta. Creo que isto é Galicia, porque se ve no mapa.

e-book

Cada vez é máis frecuente ver literatura en soportes distintos do papel. Velaquí un exemplo que pillou Tania pola rúa. O tipo seguro que dixo:

- Van saber estes o que é un e-book!

Non sei quen é o dono nin a que se dedica, pero ben merece de agasallo unha presada de mirabeis coma os que me regalou a min hai uns días unha amable camareira no Rosal:

Máis lousas

Das lousas paso ás lápidas, con observacións deslabazadas, que para iso estamos no verán e anda o mundo patas arriba:

I

Seica hai quen di que un país se coñece polos seus cemiterios. Pois como sexa certo, imos aviados. De todos é coñecido que se nos dá moi ben ter cemiterios sen xente: Fisterra, Bonaval… Non importa, tal como se van poñendo as cousas, non sobra termos uns camposantos baleiros por se, chegado o momento, temos que usalos como okupas.

Tamén tivemos o detalle de meter os nosos galegos máis sobranceiros nun panteón especial para eles: o Panteón dos Galegos Ilustres. E despois dámoslle as chaves á Igrexa, para que nolos deixen ver só se lles peta, non vaia ser que a alguén lle entren ansias patrióticas despois de visitalos.

En calquera recantiño aparecen detalles que poden dar que pensar. Hai uns días, os sempre tristes asuntos fúnebres leváronme a San Miguel de Tabagón, un lugar do Baixo Miño, case onde o río baleira xa o seu desánimo no Atlántico, canso de ver e regar tanta desfeita, cos habitantes de Santa Trega sempe vixiantes.

Nas lápidas do vello cemiterio que rodea a Igrexa nótase a proximidade de Portugal, xa que case todas teñen foto do defunto, algo pouco frecuente na Galicia profunda pero habitual ó sur do Miño. Polo que respecta á letra, salvo unha lápida en portugués, todo o que se le está escrito en castelán. Debe ser que o noso país non ten idioma ou que non vale para morrer. Ou será que non se sabe que país é este.

Se cadra é por iso polo que non hai bandeira no enorme mastro que teñen á entrada da Igrexa, que pouco ten que envexarlle ó que colocou o minisTrillo na madrileña praza de Colón. Pode ser que despois de mercar tantos metros de estaca, ós veciños de San Miguel de Tabagón non lle quedasen cartos para o trapo, pero eu creo que máis ben é que non sabían cal poñer.

II

Máis sobre lápidas, pero non fúnebres:
Nun periplo enoturístico que me ocupou recentemente tamén vin placas rechamantes en Logroño: placas conmemorativas patrocinadas. A cousa mola. Non me parece mal que a empresa privada se implique en perpetuar feitos destacables e patrocine os rótulos que os conmemoran, pero non deberían suplantalos como fixeron os de Alcampo na placa que reproduzo aquí. Tanto aumentaron o tamaño da súa imaxe corporativa que apenas se ven as datas que a preceden e que son o motivo da homenaxe que xustifica a placa, supoño, que a empresa privada non é tan egoísta como para querer quedar co que non lle corresponde...

III

Non todo vai ser malo: iniciei a colleita do meu aerohorto. Pequeno tamaño, pero sabor exquisito.

Isolousas

I
Hoxe andou por Ribadeo o vello amigo Carlos Ius falando da súa Orella pendella e, como pontevedrés que acabou sendo, chamáronlle a atención os tellados de lousa propios do norte. Para el este post que tiña esbozado desde hai uns días.

II

Se as isoglosas son liñas imaxinarias que delimitan variantes dialectais, supoño que non será ningún disparate chamarlle isolousas ás liñas imaxinarias que delimitan o territorio nos cales os tellados son de lousa.

Pois a iso me dediquei o xoves da semana pasada. Saín de Ribadeo cando aínda non puxeran xente nas rúas nin coches nas estradas (a foto da fé do que conto). Como tampouco puxeran aínda ideas serias no meu cerebro e as da radio xa me resultan cansinas, decidín dedicarme a investigar as isolousas.

Nunca tanto tellado negro vira eu ata que vin para a Mariña e houbo un tempo no cal me preguntaba se os nenos de por aquí pintarían de negro os tellados das casas dos seus debuxos, como os ven na realidade, ou de vermello, como acostuman a saír nos contos infantís. Cando preguntei, creo que me dixeron que os pintaban vermellos coma os dos contos. Xa se sabe que a realidade case nunca é verdade.

Deume por fixarme ata onde chega o territorio da lousa negra nos tellados. Xa sei que podía calmar a curiosidade con google earth, pero preferín comprobalo eu mesmo. Non vaia ser que google earth sexa un decorado de mentira.

Sen contar casos illados de recente construción, polo que puiden ver, en dirección a Santiago a lousa chega con regularidade nas construcións tradicionais ata Teixeiro. Alí xa predominan os tellados colorados; antes, manda o negro.

E ben cediño entrei eu en Santiago co ímpeto de Almanzor, con esa valiosa información na cabeciña. Entrei nun bar, pedín un café e un cruasán, e cando a camareira me deixou todo encima da mesa pensei en contarlle o meu descubrimento isolóusico, pero pareceume que non lle interesaba o asunto. Déixoo aquí, por se a alguén lle importa.

Compostela. Libros. Lapelas.

I

Praza de abastos (Santiago)

Compostela (non sei por que, pero se lle chamo Santiago paréceme que vou escribir unha guía de viaxes ou un billete de autobús). Había ben tempo que non tiña tanto vagar para andar as rúas sen apuro. Desta volta si. Durante unhas horas xoguei a ser viandante sen destino, peregrino que foxe da catedral, visitante mudo que non quere estorbar tanta paz e tanta pedra.

Ten encanto Compostela. Aínda que o día estea de chuvia e eu teña frío por saír desabrigado á mañá cedo da Mariña, co sol por riba da torre. Ando rúas baixo o orballo.

II

Tamén andei de librerías. Xa un perdeu o costume de ver tanto libro xunto con tempo abondo para remexer. Non busco ningún, igual que antes non busquei nada polas rúas. Acaso só recordos. Teñen que ser eles, os libros escollidos, os que aparezan e me convenzan, se é que queren acompañarme á beiramar do norte. Os ollos foxen das coleccións uniformes e vánseme ás rarezas:

Collage, de Esther F. Carrodeguas, é unha caixiña de follas soltas que se poden barallar e ler na orde que se queira. Mil historias nunha sóa. A primeira vez que vin algo así foi en La saga/fuga de JB, creo, pero era unha cousa máis sinxeliña, con menos combinacións. A min non me gusta o xogo. O autor ten que escoller. Non vale agachar a covardía ou a indecisión baixo aparencia de enxeño. É que non me veñan coa leria do lector activo. O lector abondo fai pasando as páxinas.

Celso Fernández Sanmartín xuntou en Gratas e boas novas unha morea de fotos, postais e cartas de emigrantes coma as que seguramente hai ou houbo en centos de casas galegas. Pero así editadas campan ben e parece que contan unha historia especialmente conmovedora. Campan ben pero entristécenme. Bastante emigración levo eu encima.

En Facer Merzbau non ou posible reatópome con David Creus. Creo que non souben nada del desde que compartimos unhas cervexas no Ribanzo, hai xa tempo, unha noite de domingo. Lembro aquela noite, por suposto, e lembro impresionado o día que David me falou da terrible mordida do congro. Con el reparei tamén na tristeza dos ollos das vacas.

Despois reclamaron a miña atención Nimbos de luz na insua dos poetas, unha fermosa homenaxe a Díaz Castro, e O libro dos cans, de Estevo Creus, pero este non o puiden follear porque estaba plastificado. Un erro, creo eu. Ninguén compra o que non pode ver primeiro. Porén, agora descubro que foi unha sorte, porque anda por aí voando en pdf.

O certo é que vin moitas rarezas. Moito argalla a xente. Pero non hai que deixarse levar polas aparencias, polo que nos entra de primeiras polos ollos. O importante é o currículo, saber da man que está detrás de todo, e para iso non hai nada mellor que ler as lapelas.

Por iso levei Afasia, un vello libro dun vello amigo, porque lle vin escrita unha referencia fundamental sobre a vida do autor: 

Obtivo a cualificación de APTO na proba teórica do carnet de conducir o 18-XI-96 na Autoescola Río Miño.

Quedo coa dúbida de se a estas alturas Cordal terá tamén aprobada a proba práctica ou se andará de furtivo polo Corgo.

E tamén Amores patolóxicos, de Ana Silva, porque empeza “Contan que nacín cuberta de xeada, que tiveron que desconxelarme ás présas no microondas, para que comezara a respirar…”.

III

É que hai experiencias que marcan para sempre. 

O meu torneiro

En tempos de crise, eu sigo co meu emporio empresarial, que hai que erguer o país e compensar a desfeita que fan os que levan cartos a sacas para paraísos fiscais ó mesmo tempo que se disfrazan de patriotas envolvéndose na bandeira e cuadrándose ante o himno ese que non se pode pitar para que non se enfade Espe. A evasión de capitais e a fraude fiscal non son antipatriotismo, ho!; o que importan son os símbolos.

Ó que iamos: mándame Tania esta foto do meu torneiro, que todos os que quixestes puidestes ver no mercado medieval de Lalín, onde había tamén produtos ancestrais como as gominolas do polbo Paul. 

Por suposto, poño a foto na tira da dereita, pero tamén aquí, para publicitala máis.

Sergio Irigoyen, o neno que comía formigas.

Sempre me alegraron os éxitos dos meus alumnos. Un acaba sentindo por eles máis afecto do que moitos pensan. E por éxito entendo que a vida lles vaia ben, sexa no ámbito que sexa. Alégrame ver que van abrindo o seu propio camiño e que atopan guieiros polos que meterse e deixar ver a cabeza, satisfeitos consigo mesmos. 

Pero se encima os éxitos teñen algo que ver coa filoloxía ou coa literatura, a alegría é dobre. Non é que un considere ter algunha responsabilidade en que collesen  eses camiños; a alegría é polo feito de que non botasen a correr na dirección contraria despois de aturarme.

Por iso me aleda que Sergio Irigoyen fose finalista no premio Minotauro coa novela Los seres infinitos, que vai estar a disposición de todos nós moi pronto. O próximo sábado terá lugar a presentación na Casa das Letras, con Toni Deaño como mestre de cerimonias. Gusta tamén ver que este xubilado amigo multiplica co xúbilo propio da súa nova situación o labor cultural que xa desempeñaba en Ribadeo antes de deixar de pisar as aulas.

Sergio únese así ó listado de escritores que pasaron polo instituto Dionisio Gamallo Fierros de Ribadeo e que son motivo de orgullo para o centro, listado no que figuran xa Camilo Valdehorras, Jaureguízar, Eva Moreda e outros que seguramente esquezo inxustamente. Que veñan máis.

Sergio Irigoyen chegou de Madrid hai uns anos. De pequeno seica comía formigas. Eu non sei se foi por iso, pero o certo é que traía a mente aberta e non perdeu de durmir por “el gallego” nin lle foi impedimento que lle impartisen materias nese idioma. Axiña se meteu no grupo de teatro do instituto e falou en galego para todos desde o escenario. Xa fóra do centro, formou parte do grupo Albións, que puxo en escena, entre outras obras, unha adaptación de Fridom Speak de Jaureguízar.

Aínda que Los seres infinitos está escrita en castelán, ben sei eu que Sergio non é dos que desexan a desaparición do galego. El é unha mostra de que “os de fóra” non son máis ca unha escusa doada para “os de dentro” que se erguen cada día co desexo de que o galego morra calquera noite, mentres canta a curuxa no souto máis cercano. “Os de fóra” deberían montar un club e cobrar dereitos cada vez que alguén use o seu nome en van. Así, en tempos de crise, tería ingresos ben merecidos Sergio e tamén Aida, Laura e Ariadna, tres agora xa exalumnas chegadas de Cataluña e Madrid ás que este curso tiven o pracer de impartirlles clase. Tampouco elas perderon de durmir por “el gallego”. O que non sei é se tamén elas comían formigas de pequenas.