Isolousas

I
Hoxe andou por Ribadeo o vello amigo Carlos Ius falando da súa Orella pendella e, como pontevedrés que acabou sendo, chamáronlle a atención os tellados de lousa propios do norte. Para el este post que tiña esbozado desde hai uns días.

II

Se as isoglosas son liñas imaxinarias que delimitan variantes dialectais, supoño que non será ningún disparate chamarlle isolousas ás liñas imaxinarias que delimitan o territorio nos cales os tellados son de lousa.

Pois a iso me dediquei o xoves da semana pasada. Saín de Ribadeo cando aínda non puxeran xente nas rúas nin coches nas estradas (a foto da fé do que conto). Como tampouco puxeran aínda ideas serias no meu cerebro e as da radio xa me resultan cansinas, decidín dedicarme a investigar as isolousas.

Nunca tanto tellado negro vira eu ata que vin para a Mariña e houbo un tempo no cal me preguntaba se os nenos de por aquí pintarían de negro os tellados das casas dos seus debuxos, como os ven na realidade, ou de vermello, como acostuman a saír nos contos infantís. Cando preguntei, creo que me dixeron que os pintaban vermellos coma os dos contos. Xa se sabe que a realidade case nunca é verdade.

Deume por fixarme ata onde chega o territorio da lousa negra nos tellados. Xa sei que podía calmar a curiosidade con google earth, pero preferín comprobalo eu mesmo. Non vaia ser que google earth sexa un decorado de mentira.

Sen contar casos illados de recente construción, polo que puiden ver, en dirección a Santiago a lousa chega con regularidade nas construcións tradicionais ata Teixeiro. Alí xa predominan os tellados colorados; antes, manda o negro.

E ben cediño entrei eu en Santiago co ímpeto de Almanzor, con esa valiosa información na cabeciña. Entrei nun bar, pedín un café e un cruasán, e cando a camareira me deixou todo encima da mesa pensei en contarlle o meu descubrimento isolóusico, pero pareceume que non lle interesaba o asunto. Déixoo aquí, por se a alguén lle importa.

Compostela. Libros. Lapelas.

I

Praza de abastos (Santiago)

Compostela (non sei por que, pero se lle chamo Santiago paréceme que vou escribir unha guía de viaxes ou un billete de autobús). Había ben tempo que non tiña tanto vagar para andar as rúas sen apuro. Desta volta si. Durante unhas horas xoguei a ser viandante sen destino, peregrino que foxe da catedral, visitante mudo que non quere estorbar tanta paz e tanta pedra.

Ten encanto Compostela. Aínda que o día estea de chuvia e eu teña frío por saír desabrigado á mañá cedo da Mariña, co sol por riba da torre. Ando rúas baixo o orballo.

II

Tamén andei de librerías. Xa un perdeu o costume de ver tanto libro xunto con tempo abondo para remexer. Non busco ningún, igual que antes non busquei nada polas rúas. Acaso só recordos. Teñen que ser eles, os libros escollidos, os que aparezan e me convenzan, se é que queren acompañarme á beiramar do norte. Os ollos foxen das coleccións uniformes e vánseme ás rarezas:

Collage, de Esther F. Carrodeguas, é unha caixiña de follas soltas que se poden barallar e ler na orde que se queira. Mil historias nunha sóa. A primeira vez que vin algo así foi en La saga/fuga de JB, creo, pero era unha cousa máis sinxeliña, con menos combinacións. A min non me gusta o xogo. O autor ten que escoller. Non vale agachar a covardía ou a indecisión baixo aparencia de enxeño. É que non me veñan coa leria do lector activo. O lector abondo fai pasando as páxinas.

Celso Fernández Sanmartín xuntou en Gratas e boas novas unha morea de fotos, postais e cartas de emigrantes coma as que seguramente hai ou houbo en centos de casas galegas. Pero así editadas campan ben e parece que contan unha historia especialmente conmovedora. Campan ben pero entristécenme. Bastante emigración levo eu encima.

En Facer Merzbau non ou posible reatópome con David Creus. Creo que non souben nada del desde que compartimos unhas cervexas no Ribanzo, hai xa tempo, unha noite de domingo. Lembro aquela noite, por suposto, e lembro impresionado o día que David me falou da terrible mordida do congro. Con el reparei tamén na tristeza dos ollos das vacas.

Despois reclamaron a miña atención Nimbos de luz na insua dos poetas, unha fermosa homenaxe a Díaz Castro, e O libro dos cans, de Estevo Creus, pero este non o puiden follear porque estaba plastificado. Un erro, creo eu. Ninguén compra o que non pode ver primeiro. Porén, agora descubro que foi unha sorte, porque anda por aí voando en pdf.

O certo é que vin moitas rarezas. Moito argalla a xente. Pero non hai que deixarse levar polas aparencias, polo que nos entra de primeiras polos ollos. O importante é o currículo, saber da man que está detrás de todo, e para iso non hai nada mellor que ler as lapelas.

Por iso levei Afasia, un vello libro dun vello amigo, porque lle vin escrita unha referencia fundamental sobre a vida do autor: 

Obtivo a cualificación de APTO na proba teórica do carnet de conducir o 18-XI-96 na Autoescola Río Miño.

Quedo coa dúbida de se a estas alturas Cordal terá tamén aprobada a proba práctica ou se andará de furtivo polo Corgo.

E tamén Amores patolóxicos, de Ana Silva, porque empeza “Contan que nacín cuberta de xeada, que tiveron que desconxelarme ás présas no microondas, para que comezara a respirar…”.

III

É que hai experiencias que marcan para sempre. 

O meu torneiro

En tempos de crise, eu sigo co meu emporio empresarial, que hai que erguer o país e compensar a desfeita que fan os que levan cartos a sacas para paraísos fiscais ó mesmo tempo que se disfrazan de patriotas envolvéndose na bandeira e cuadrándose ante o himno ese que non se pode pitar para que non se enfade Espe. A evasión de capitais e a fraude fiscal non son antipatriotismo, ho!; o que importan son os símbolos.

Ó que iamos: mándame Tania esta foto do meu torneiro, que todos os que quixestes puidestes ver no mercado medieval de Lalín, onde había tamén produtos ancestrais como as gominolas do polbo Paul. 

Por suposto, poño a foto na tira da dereita, pero tamén aquí, para publicitala máis.

Sergio Irigoyen, o neno que comía formigas.

Sempre me alegraron os éxitos dos meus alumnos. Un acaba sentindo por eles máis afecto do que moitos pensan. E por éxito entendo que a vida lles vaia ben, sexa no ámbito que sexa. Alégrame ver que van abrindo o seu propio camiño e que atopan guieiros polos que meterse e deixar ver a cabeza, satisfeitos consigo mesmos. 

Pero se encima os éxitos teñen algo que ver coa filoloxía ou coa literatura, a alegría é dobre. Non é que un considere ter algunha responsabilidade en que collesen  eses camiños; a alegría é polo feito de que non botasen a correr na dirección contraria despois de aturarme.

Por iso me aleda que Sergio Irigoyen fose finalista no premio Minotauro coa novela Los seres infinitos, que vai estar a disposición de todos nós moi pronto. O próximo sábado terá lugar a presentación na Casa das Letras, con Toni Deaño como mestre de cerimonias. Gusta tamén ver que este xubilado amigo multiplica co xúbilo propio da súa nova situación o labor cultural que xa desempeñaba en Ribadeo antes de deixar de pisar as aulas.

Sergio únese así ó listado de escritores que pasaron polo instituto Dionisio Gamallo Fierros de Ribadeo e que son motivo de orgullo para o centro, listado no que figuran xa Camilo Valdehorras, Jaureguízar, Eva Moreda e outros que seguramente esquezo inxustamente. Que veñan máis.

Sergio Irigoyen chegou de Madrid hai uns anos. De pequeno seica comía formigas. Eu non sei se foi por iso, pero o certo é que traía a mente aberta e non perdeu de durmir por “el gallego” nin lle foi impedimento que lle impartisen materias nese idioma. Axiña se meteu no grupo de teatro do instituto e falou en galego para todos desde o escenario. Xa fóra do centro, formou parte do grupo Albións, que puxo en escena, entre outras obras, unha adaptación de Fridom Speak de Jaureguízar.

Aínda que Los seres infinitos está escrita en castelán, ben sei eu que Sergio non é dos que desexan a desaparición do galego. El é unha mostra de que “os de fóra” non son máis ca unha escusa doada para “os de dentro” que se erguen cada día co desexo de que o galego morra calquera noite, mentres canta a curuxa no souto máis cercano. “Os de fóra” deberían montar un club e cobrar dereitos cada vez que alguén use o seu nome en van. Así, en tempos de crise, tería ingresos ben merecidos Sergio e tamén Aida, Laura e Ariadna, tres agora xa exalumnas chegadas de Cataluña e Madrid ás que este curso tiven o pracer de impartirlles clase. Tampouco elas perderon de durmir por “el gallego”. O que non sei é se tamén elas comían formigas de pequenas.

Cabreos animados

Comparten comigo horas de estudio un par de tipos especiais: un, gordo e bonachón; o outro, pequeno e malencarado.

Xuntoumos alí Álvaro hai tempo e convivimos a gusto, que sendo ben cabidos hai sitio para todos. Tamén é certo que decidir decido eu: eu escollo a música, eu prendo e apago a luz cando quero, eu regulo a temperatura, eu subo e baixo a persiana,… Eles non se meten en nada, andan ó seu, deixan facer e non estorban.

Pero veño observando que levan un tempo algo raros, enrabeados, e creo que están pensando en darse ó alcohol.

Despois, vin por aí que outros da súa especie andan tamén violentos, agresivos...

...e ata atopei algúns que se están organizando en tribos irmandiñas para dicir que xa está ben, que xa chegamos ó límite.

 Cando ata eles se rebelan, algo grave debe estar pasando. E ti a velas vir. 

Verzas do meu horto

TEXTO: outubro de 1936 (La Comarca del Eo)

FOTO:  as verzas da miña aerohorta, 11 de maio de 2012

A literatura sempre é aproveitable, aínda que sexa anos despois:

Ou, simpáticas lectoras
que sois todas as galegas
a vosoutras me dirixo
con estas humildes verzas
                                                      (Ramón Traveso, 1936)

E isto publicouse como novidoso hai só uns anos (descoñezo a autoría), sen saber que xa que un tal Ramón Traveso fora pioneiro:

De cando a "caza de bruxas" pas(e)ou por Refoxos

I

Pepe Iglesias aparca o seu Chevrolet diante da do Panadeiro, axusta o sombreiro de aba ancha e entra na taberna. Vén cansado de baixar o Penadoiro, ese insufrible tramo do Candán, cheo de voltas tan cerradas que case cómpre rousear para que o morro do coche non bote por riba dos toxos e das uces.

Sen que se note a inspección, nada máis entrar xa el sabe que de punta a punta do mostrador hai varios ollos cravados nas súas maneiras. Resultan raras para canto veciño hai da cima ó fondo de Refoxos, a parroquia que o vira nacer moitos anos antes. O mesmo lle pasa cando aparca o seu impresionante Chevrolet ás portas das tabernas de Laro, na da Viúda en Aciveiro e en canta tasca hai en Trasdeza e Terra de Montes.

Pepe Iglesias non se incomoda coas miradas. Está afeito a oír e ver de todo e, despois de botar un grolo longo e pousar o vaso petando na formica do mostrador, fala ou farolea daqueles tempos nos que transitou desde os baixos fondos ata luxos inimaxinables para os que agora o escoitan. Escóitano porque algo hai que oír, pero non lle dan ningún creto ás súas palabras.

Pepe Iglesias sábeo pero non lle importa. Pasea a soidade no seu Chevrolet, longo coma dous carros do país en ringleira, e un día de primavera de 1970 déixase morrer no mesmo sitio onde nacera, no fondo do Penadoiro, cheo xa das flores lilas coas que se viste despois de cada inverno. Aquel ano Pepe Iglesias non esperou a ver o amarelo dos toxos, que chega algo máis tarde.

II

Un impresionante Chevrolet atravesa as rúas de Chicago sen facer caso de normas nin das formas que se deben seguir nunha gran cidade. Ó volante vai Pepe Iglesias, que saúda coa mirada os axentes que se poñen á súa altura e, ó velo, moderan a velocidade, apagan a sirena e déixanse desaparecer.

Acompáñao Eddie Fried, home de confianza de Al Capone, para quen fai discretamente traballos que garanten a orde, a súa orde, naquel Chicago de finais dos anos trinta. Debe ter un corazón de gran calibre porque no lado esquerdo do peito sempre sobresae algo un vulto na chaqueta. Un corazón de ferro, seguramente, do que bota man cando as cousas se poñen mal. Pepe Iglesias non oe nin ve nin fala máis do imprescindible. Pepe Iglesias conduce.

Hoxe van buscar un actor que destacou con The Golden Boy, unha obra vangardista incomprendida polos neoiorkinos na súa estrea, pero que triunfou despois en Londres e tamén en Chicago, na súa volta ós EEUU. Chámase Elia Kazan e seica andou nas beiras do partido comunista. Un home así merece ser convidado a cear no mellor restaurante, un home así merece aloxarse de balde no mellor hotel, un home así merece ter na habitación unha beleza loira e outra morena para que poida escoller ou para que colla as dúas se lle apetece, un home así merece que Pepe Iglesias o guíe de balde polos mellores prostíbulos da cidade,... Un home así merece, pasado o tempo, un papel e unha pluma de ouro para que vaia escribindo nomes de antigos camaradas comunistas cos que o McArthismo quere facer contas… 

III

Pepe Iglesias. Nunca del oíra falar a pesar de compartirmos veciñanza nos sesenta. Tamén é certo que, aínda que o espazo foi o mesmo, as nosas vidas foron máis ben consecutivas.

Souben agora del e das as súas andanzas como chofer da xente de Al Capone. Souben que el foi quen recolleu a Elia Kazan no seu hotel de segunda para metelo nun palacio e quen o levou por canto luxo e vicio quixo, empezando así o artista un camiño que o separou definitivamente do seu pasado comunista ata converterse nun delator, nun traidor de antigos camaradas, durante a caza de bruxas do McCartismo.

Quen sabe cantos segredos ben interesantes quixo contar Pepe Iglesias nas tabernas de Trasdeza e Terra de Montes sobre aqueles tempos da mafia en Chicago. E ninguén llos quixo crer…

En defensa do fútbol

Aínda que neste blog teñen habitual presenza os libros e as letras, xa teño manifestado noutras ocasións que a min do que me gusta falar é de temas serios e verdadeiramente intelectuais, por exemplo… de fútbol. E iso farei hoxe.

Tiven hai pouco a honra de presentar a Carlos Lomas no transcurso das xornadas Abordaxe integral da violencia de xénero no ámbito local, centradas este ano no tema Violencias simbólicas, violencias invisibles.

Foi un pracer descubrir o seu labor e resultoume enriquecedora a súa intervención, tanto polo contido como por observar como coida con esmero todos os detalles: a linguaxe, os recursos audiovisuais que utiliza, os aspectos técnicos, etc.

Con todo, hai un elemento da súa ponencia co que non concordo: as excesivas alusións ó mundo do fútbol como referente negativo para contrapoñelo ós valores desexables na sociedade.

É algo que sucede con frecuencia. Xa empezo a pensar que cos futbolistas pasa coma cos funcionarios, que apandamos con todas as culpas do universo coñecido e descoñecido. É evidente que o fútbol adoita vencellarse co mundo dos homes e ós seus comportamentos máis negativos, pero creo que pode ser interesante tratar de darlle a volta e convertelo nun instrumento para transmitir valores desexables, polo menos no eido educativo.

Tendo en conta a posición privilexiada que ocupa o fútbol nos intereses dos nosos adolescentes, non vai resultar doado que renuncien a iso nin vexo por que, a priori, teñen que facelo. O fútbol é deporte. Pois sendo esa a realidade, o mellor é tratar de facérmonos donos estratexicamente dese centro de interese e resaltar as súas potencialidades positivas, que as hai: os modais de Guardiola, o seu respecto cara ó rival, ó que sempre trata como adversario pero nunca como inimigo; os microrrelatos e outras iniciativas literarias de Juan Pablo Sorín; o labor humanitario dalgúns futbolistas de elite procedentes de países subdesenvolvidos que, con máis ou menos acerto, tratan de salvar da rúa a nenos compatriotas condenados ó analfabetismo e á miseria, …

Entre os futbolistas hai cabezas tralladas, coma en todos os colectivos, pero hai tantos e tantos xestos modélicos dentro dun campo de fútbol que non entendo porque sempre se teñen que resaltar comportamentos reprobables que, na maior parte dos casos, son sambenitos que se lle colgan ós futbolistas sen que propiamente lles correspondan.

O anuncio de Coca-Cola no que un neno aparece chutando cabezas de bonecas contra o radiador non é idea nin responsabilidade de ningún futbolista senón dun publicista. Os titulares bélico-deportivos que a diario aparecen na prensa deportiva non os redacta un futbolista senón un profesional da comunicación escrita. As expresións agresivas ou violentas relacionadas co fútbol saen máis veces da boca dos afeccionados que presencian o partido na grada ou no bar ca dos propios futbolistas. A perenne amnistía fiscal coa que se agasalla ós equipos de fútbol é decisión dos gobernantes, non dos futbolistas.

Aínda así, non se transmite unha idea negativa dos publicistas nin dos xornalistas nin de canto colectivo profesional senta diante da TV ou nas bancadas e desafoga alí os seus instintos máis salvaxes. Quen apanda coa mala imaxe pública son os futbolistas, converténdoos en referentes dun mundo insolidario, machista, violento e agresivo do que eles en realidade, moitas veces son máis vítimas ca culpables.

No proceso de formación polo cal se lle aprende a un neno a golpear o balón correctamente, a gañar a posición para disputar un balón de cabeza con vantaxe, a facer un desdobramento, unha cobertura, un desmarque de ruptura ou unha diagonal, tamén se lle pode aprender a ser solidario cos compañeiros, a ser puntual e disciplinado, a convivir con normas, a coidar os hábitos alimenticios e, o que é máis importante, a respectar o adversario, o público, o árbitro... Porque quen aprende a respectar como persoa a quen ten en fronte nun campo de fútbol, respectará tamén a persoa que teña ó lado na barra dun bar, na cola da panadería ou na area da praia, sexa home ou muller.

A imaxe visual do fútbol, cando se presente como referente negativo, se alguén teima en facelo, ten que deixar de ser un balón ou un futbolista dando un salto espectacular detrás dun coiro redondo. Debería ser, en todo caso, unha tasca atestada de fanáticos alborotados fronte a un televisor ou unha bancada de exaltados entre os cales hai taxistas, maquinistas, chapistas, dentistas, publicistas, docentes, discentes, carniceiras e carniceiros, panadeiras e panadeiros, enxeñeiras e enxeñeiros, catedráticas e catedráticos, curas e… curas, ... O que non abundan, seguramente, son futbolistas.

Seguir poñendo unha pelota diante dos ollos da xente cando o que queremos é que se visualicen comportamentos incivilizados de profesionais de variopinta orixe non é xusto. Que os futbolistas, coma os funcionarios, tamén teñen os seus corazonciños.

Os viveiros galegos de Malibú

Xa falei hai algún tempo da carballeira galega que Frank Soutelo empezou en Malibú, levándoa desde a Terrade Montes.

"...Cando estea forte para prescindir de coidados, no exterior da miña casa de Malibú lucirá un auténtico carballo de Soutelo de Montes, espírito vivo dos meus devanceiros".

(Miguel Anxo Fernández: Lume de cobiza)

Agora, documentándome sobre as intimidades da Marilyn máis decadente, entérome de que tamén un dos fillos de Martin Sheen tentou levar para alá a horta de seu avó:

Emilio Estévez –uno de los hijos de Martin Sheen (…) ha reproducido en su casa californiana de Malibú parte de la huerta que su abuelo Paco añoraba mientras le contaba historias familiares a aquel niño que se recostaba en su regazo. Hoy, en aquella huerta, crece un frondoso viñedo alzado al estilo de las tradicionales parras de Galicia.

(Navaza, Xavier.: El último amante de Marilyn) 

Eu non sei que terá Malibú, pero parece que as nosas plantas se dan ben por alá. Aínda hei ter que trasladar alí o carballo e a camelia que (mal)viven na miña terraza desde que, hai anos, os trouxen de Laro. E tamén a miña aerohorta.

Xa sei..., xa sei que hai moito cachondeo coa miña teima de cultivar en espazos algo altos leitugas, melóns e coliflores en macetas. Xa sei que parece que os que andamos estrebillando con vexetais somos uns flipados, pero tamén Mendel mataba o aburrimento cuns poucos chícharos e non lle foi tan mal. E a Newtou caeulle unha mazá desde a ventá e mirade a que armou.

Ata teño as miñas dúbidas sobre se Ferrín tivo máis éxito coa pólvora ou coas magnolias, que moita xente pon as pinturas de guerra e resiste exércitos pero esfarélase cando lle poñen diante uns pétalos ben pousados.

Os ollos das palabras

I

Os ollos das palabras é o título da exposición que estes días se pode ver na Cidade da Cultura. Arte e literatura da autoría de Caxigueiro e Baldo Ramos apareándose para darnos, ademais, un fermoso catálogo:

Unha xoia. Eu non vexo nel un catálogo; vexo un libro de poemas fermosamente editado, palabras que case se enganchan no arame encerellado que sae do cadro na páxina do lado ou pensan en entrar polos buratos que o libro de barro cocido no forno lles abre para que inunden as páxinas que non hai.

De entrada, Baldo Ramos énos máis coñecido como escritor, Caxigueiro como artista plástico, pero os dous son capaces de traspasar o linde e entrar con éxito na leira menos transitada. Mestúranse, mestúranse como eu mesturo os seus versos que, por veces, falan do mesmo –silencios, soños, cegueiras, …- habitando distintas latitudes:

hai un bosque de imaxes onde medran os silencios (Caxigueiro)

ocos de silencio que nos obrigan a entrar na súa cerna (Baldo Ramos)

de como os silencios se volven cómplices / da imposibilidade de nomear (Baldo Ramos)

algunhas verdades non se ven / por falta de audiencia (Caxigueiro)

palabras para habitar / desoutro lado da cegueira (Baldo Ramos)

Podería seguir.

 II

Os que entenden din que Caxigueiro é un bo artista plástico. Non o dubido, pero tampouco podo afirmalo porque carezo de criterios defendibles para valorar iso. O que si sei é que unha noite de néboa destas que caen con frecuencia polas terras de Mondoñedo vou ir ó seu obradoiro a San Martiño e voulle romper todo. E despois de escacharrar canta peza teña elaborada ou en proceso de selo, voulle desgraciar as ferramentas e vou botar ó río os materiais cos que traballa, para que se nutran as troitas.

Non é que eu sexa un esculturicida vocacional; o que pasa é aprecio a palabra fermosa e ben escollida, e dáme rabia que o seu bo labor como escultor tape as súas cualidades como poeta. Así, privado do seu labor plástico -que xa rexurdirá-, agromarán desde o medio das ruínas os versos con toda a intensidade, coma xostregazos na alma.

din dun pobo
que para vivir de aluguer
vendeu o amencer
a néboa e a memoria 

non son felices
os homes
non lembran o sabor das bágoas.

 III

Da Cidade da Cultura non vou falar. Xa propuxen un día sementar rodaballos Pescanova no Gaiás e manteño a idea, pero mentres non me fan caso, aplaudo a presenza dos ollos das palabras mirando tanto baleiro, alí e en todo o que nos rodea, coa esperanza de que un día os homes do pobo que vive de aluguer recuperen a memoria porque

debaixo do paraugas 

todo é posible

cando a pedra escoita

e ti gozas 

co canto das pucharcas.

                                        (Caxigueiro) 

Cheísmo

E non pensaría ninguén en pagarlle 20 € a alguén que asesorase sobre o uso de TE e CHE ou en preguntarlle a calquera alumno da ESO que se manexe cun mínimo de dignidade?

Encima temos que desexar que siga sendo o que é, que seica é clave.

E aínda haberá que estar agradecidos por non termos que facer o pino para ler, como pasa alá por Vea, onde o país xa anda patas arriba:

Seara

Leo desde lonxe unha entrevista con Pintor co gallo da presentación en Lalín de Seara. Leo desde lonxe e aplaudo calado desde o fondo da bancada. Leo, sorrío e lembro.

Sorrío coa primeira resposta, cando explica a orixe de Máis vidas: unha desculpa cos animais maltratados nos xogos da infancia -saltóns con pallas espetadas para convertelos en helicópteros, moscas sen alas para que non voasen,…-. Sorrío porque tamén eu deixei coxos os saltóns, eivadas as bolboretas, pillei rulas con ichós e seguei vidas de paxaros espreitando calado debaixo das cerdeiras: papo á vista, balinazo, poff,  plumiñas voando e caída en picado do merlo larpeiro. Tamén me valían os paporrubios inocentes. Que San Seprona me perdoe. Aínda hei ter que escribir un libro en desagravio.

Lembro. 1971. A miña galiñescola. Unha morea de libros encima da mesa do mestre da democracia –como dixo Manolo aquela noite entre os carballos-, que nos miraba desde a portada coas mans no peto, rodeado de ollos incomprensibles, tristeiros. Exemplares de Gándaras. Non sei cando o lin con xeito por primeira vez, que daquela se cadra non sabía abondo. O que sei é que houbo un día no que se me meteu na alma “Escribeu o fillo desde Dusseldorf / ...”. Interioriceino ó meu xeito, que tamén un apandou co seu Dusseldorf. A emigración. Pero eu non viña aquí a espirme ante vós...

Sigo lendo a entrevista e atopo o “tour” por Quián. O mesmo tour emotivo que un día Pintor me brindou nunha tarde de verán que acabou en diluvio e case despelote no cuberto, para enxoitármonos. Aínda rimos co naufraxio!

Seara. 330 páxinas de versos que exactamente agora, cando o reloxo marca as 20:32, Pintor sementará ós aires de Lalín para que o vento os leve desde Quián ata o Morrazo. Eu aplaudo calado desde o fondo da bancada beiranorte e fágolle a réplica cos dous primeiros poemas de Gándaras, que quedaron fóra da ceifa: Xa brilan, xa veñen alén dos fachos da noite, os anxos. (…) Toliño me din. Vai toliño! Voltan os cans a ladrar. Tamén eles merecen estar, que abriron o camiño.