De cando a "caza de bruxas" pas(e)ou por Refoxos

I

Pepe Iglesias aparca o seu Chevrolet diante da do Panadeiro, axusta o sombreiro de aba ancha e entra na taberna. Vén cansado de baixar o Penadoiro, ese insufrible tramo do Candán, cheo de voltas tan cerradas que case cómpre rousear para que o morro do coche non bote por riba dos toxos e das uces.

Sen que se note a inspección, nada máis entrar xa el sabe que de punta a punta do mostrador hai varios ollos cravados nas súas maneiras. Resultan raras para canto veciño hai da cima ó fondo de Refoxos, a parroquia que o vira nacer moitos anos antes. O mesmo lle pasa cando aparca o seu impresionante Chevrolet ás portas das tabernas de Laro, na da Viúda en Aciveiro e en canta tasca hai en Trasdeza e Terra de Montes.

Pepe Iglesias non se incomoda coas miradas. Está afeito a oír e ver de todo e, despois de botar un grolo longo e pousar o vaso petando na formica do mostrador, fala ou farolea daqueles tempos nos que transitou desde os baixos fondos ata luxos inimaxinables para os que agora o escoitan. Escóitano porque algo hai que oír, pero non lle dan ningún creto ás súas palabras.

Pepe Iglesias sábeo pero non lle importa. Pasea a soidade no seu Chevrolet, longo coma dous carros do país en ringleira, e un día de primavera de 1970 déixase morrer no mesmo sitio onde nacera, no fondo do Penadoiro, cheo xa das flores lilas coas que se viste despois de cada inverno. Aquel ano Pepe Iglesias non esperou a ver o amarelo dos toxos, que chega algo máis tarde.

II

Un impresionante Chevrolet atravesa as rúas de Chicago sen facer caso de normas nin das formas que se deben seguir nunha gran cidade. Ó volante vai Pepe Iglesias, que saúda coa mirada os axentes que se poñen á súa altura e, ó velo, moderan a velocidade, apagan a sirena e déixanse desaparecer.

Acompáñao Eddie Fried, home de confianza de Al Capone, para quen fai discretamente traballos que garanten a orde, a súa orde, naquel Chicago de finais dos anos trinta. Debe ter un corazón de gran calibre porque no lado esquerdo do peito sempre sobresae algo un vulto na chaqueta. Un corazón de ferro, seguramente, do que bota man cando as cousas se poñen mal. Pepe Iglesias non oe nin ve nin fala máis do imprescindible. Pepe Iglesias conduce.

Hoxe van buscar un actor que destacou con The Golden Boy, unha obra vangardista incomprendida polos neoiorkinos na súa estrea, pero que triunfou despois en Londres e tamén en Chicago, na súa volta ós EEUU. Chámase Elia Kazan e seica andou nas beiras do partido comunista. Un home así merece ser convidado a cear no mellor restaurante, un home así merece aloxarse de balde no mellor hotel, un home así merece ter na habitación unha beleza loira e outra morena para que poida escoller ou para que colla as dúas se lle apetece, un home así merece que Pepe Iglesias o guíe de balde polos mellores prostíbulos da cidade,... Un home así merece, pasado o tempo, un papel e unha pluma de ouro para que vaia escribindo nomes de antigos camaradas comunistas cos que o McArthismo quere facer contas… 

III

Pepe Iglesias. Nunca del oíra falar a pesar de compartirmos veciñanza nos sesenta. Tamén é certo que, aínda que o espazo foi o mesmo, as nosas vidas foron máis ben consecutivas.

Souben agora del e das as súas andanzas como chofer da xente de Al Capone. Souben que el foi quen recolleu a Elia Kazan no seu hotel de segunda para metelo nun palacio e quen o levou por canto luxo e vicio quixo, empezando así o artista un camiño que o separou definitivamente do seu pasado comunista ata converterse nun delator, nun traidor de antigos camaradas, durante a caza de bruxas do McCartismo.

Quen sabe cantos segredos ben interesantes quixo contar Pepe Iglesias nas tabernas de Trasdeza e Terra de Montes sobre aqueles tempos da mafia en Chicago. E ninguén llos quixo crer…

En defensa do fútbol

Aínda que neste blog teñen habitual presenza os libros e as letras, xa teño manifestado noutras ocasións que a min do que me gusta falar é de temas serios e verdadeiramente intelectuais, por exemplo… de fútbol. E iso farei hoxe.

Tiven hai pouco a honra de presentar a Carlos Lomas no transcurso das xornadas Abordaxe integral da violencia de xénero no ámbito local, centradas este ano no tema Violencias simbólicas, violencias invisibles.

Foi un pracer descubrir o seu labor e resultoume enriquecedora a súa intervención, tanto polo contido como por observar como coida con esmero todos os detalles: a linguaxe, os recursos audiovisuais que utiliza, os aspectos técnicos, etc.

Con todo, hai un elemento da súa ponencia co que non concordo: as excesivas alusións ó mundo do fútbol como referente negativo para contrapoñelo ós valores desexables na sociedade.

É algo que sucede con frecuencia. Xa empezo a pensar que cos futbolistas pasa coma cos funcionarios, que apandamos con todas as culpas do universo coñecido e descoñecido. É evidente que o fútbol adoita vencellarse co mundo dos homes e ós seus comportamentos máis negativos, pero creo que pode ser interesante tratar de darlle a volta e convertelo nun instrumento para transmitir valores desexables, polo menos no eido educativo.

Tendo en conta a posición privilexiada que ocupa o fútbol nos intereses dos nosos adolescentes, non vai resultar doado que renuncien a iso nin vexo por que, a priori, teñen que facelo. O fútbol é deporte. Pois sendo esa a realidade, o mellor é tratar de facérmonos donos estratexicamente dese centro de interese e resaltar as súas potencialidades positivas, que as hai: os modais de Guardiola, o seu respecto cara ó rival, ó que sempre trata como adversario pero nunca como inimigo; os microrrelatos e outras iniciativas literarias de Juan Pablo Sorín; o labor humanitario dalgúns futbolistas de elite procedentes de países subdesenvolvidos que, con máis ou menos acerto, tratan de salvar da rúa a nenos compatriotas condenados ó analfabetismo e á miseria, …

Entre os futbolistas hai cabezas tralladas, coma en todos os colectivos, pero hai tantos e tantos xestos modélicos dentro dun campo de fútbol que non entendo porque sempre se teñen que resaltar comportamentos reprobables que, na maior parte dos casos, son sambenitos que se lle colgan ós futbolistas sen que propiamente lles correspondan.

O anuncio de Coca-Cola no que un neno aparece chutando cabezas de bonecas contra o radiador non é idea nin responsabilidade de ningún futbolista senón dun publicista. Os titulares bélico-deportivos que a diario aparecen na prensa deportiva non os redacta un futbolista senón un profesional da comunicación escrita. As expresións agresivas ou violentas relacionadas co fútbol saen máis veces da boca dos afeccionados que presencian o partido na grada ou no bar ca dos propios futbolistas. A perenne amnistía fiscal coa que se agasalla ós equipos de fútbol é decisión dos gobernantes, non dos futbolistas.

Aínda así, non se transmite unha idea negativa dos publicistas nin dos xornalistas nin de canto colectivo profesional senta diante da TV ou nas bancadas e desafoga alí os seus instintos máis salvaxes. Quen apanda coa mala imaxe pública son os futbolistas, converténdoos en referentes dun mundo insolidario, machista, violento e agresivo do que eles en realidade, moitas veces son máis vítimas ca culpables.

No proceso de formación polo cal se lle aprende a un neno a golpear o balón correctamente, a gañar a posición para disputar un balón de cabeza con vantaxe, a facer un desdobramento, unha cobertura, un desmarque de ruptura ou unha diagonal, tamén se lle pode aprender a ser solidario cos compañeiros, a ser puntual e disciplinado, a convivir con normas, a coidar os hábitos alimenticios e, o que é máis importante, a respectar o adversario, o público, o árbitro... Porque quen aprende a respectar como persoa a quen ten en fronte nun campo de fútbol, respectará tamén a persoa que teña ó lado na barra dun bar, na cola da panadería ou na area da praia, sexa home ou muller.

A imaxe visual do fútbol, cando se presente como referente negativo, se alguén teima en facelo, ten que deixar de ser un balón ou un futbolista dando un salto espectacular detrás dun coiro redondo. Debería ser, en todo caso, unha tasca atestada de fanáticos alborotados fronte a un televisor ou unha bancada de exaltados entre os cales hai taxistas, maquinistas, chapistas, dentistas, publicistas, docentes, discentes, carniceiras e carniceiros, panadeiras e panadeiros, enxeñeiras e enxeñeiros, catedráticas e catedráticos, curas e… curas, ... O que non abundan, seguramente, son futbolistas.

Seguir poñendo unha pelota diante dos ollos da xente cando o que queremos é que se visualicen comportamentos incivilizados de profesionais de variopinta orixe non é xusto. Que os futbolistas, coma os funcionarios, tamén teñen os seus corazonciños.

Os viveiros galegos de Malibú

Xa falei hai algún tempo da carballeira galega que Frank Soutelo empezou en Malibú, levándoa desde a Terrade Montes.

"...Cando estea forte para prescindir de coidados, no exterior da miña casa de Malibú lucirá un auténtico carballo de Soutelo de Montes, espírito vivo dos meus devanceiros".

(Miguel Anxo Fernández: Lume de cobiza)

Agora, documentándome sobre as intimidades da Marilyn máis decadente, entérome de que tamén un dos fillos de Martin Sheen tentou levar para alá a horta de seu avó:

Emilio Estévez –uno de los hijos de Martin Sheen (…) ha reproducido en su casa californiana de Malibú parte de la huerta que su abuelo Paco añoraba mientras le contaba historias familiares a aquel niño que se recostaba en su regazo. Hoy, en aquella huerta, crece un frondoso viñedo alzado al estilo de las tradicionales parras de Galicia.

(Navaza, Xavier.: El último amante de Marilyn) 

Eu non sei que terá Malibú, pero parece que as nosas plantas se dan ben por alá. Aínda hei ter que trasladar alí o carballo e a camelia que (mal)viven na miña terraza desde que, hai anos, os trouxen de Laro. E tamén a miña aerohorta.

Xa sei..., xa sei que hai moito cachondeo coa miña teima de cultivar en espazos algo altos leitugas, melóns e coliflores en macetas. Xa sei que parece que os que andamos estrebillando con vexetais somos uns flipados, pero tamén Mendel mataba o aburrimento cuns poucos chícharos e non lle foi tan mal. E a Newtou caeulle unha mazá desde a ventá e mirade a que armou.

Ata teño as miñas dúbidas sobre se Ferrín tivo máis éxito coa pólvora ou coas magnolias, que moita xente pon as pinturas de guerra e resiste exércitos pero esfarélase cando lle poñen diante uns pétalos ben pousados.

Os ollos das palabras

I

Os ollos das palabras é o título da exposición que estes días se pode ver na Cidade da Cultura. Arte e literatura da autoría de Caxigueiro e Baldo Ramos apareándose para darnos, ademais, un fermoso catálogo:

Unha xoia. Eu non vexo nel un catálogo; vexo un libro de poemas fermosamente editado, palabras que case se enganchan no arame encerellado que sae do cadro na páxina do lado ou pensan en entrar polos buratos que o libro de barro cocido no forno lles abre para que inunden as páxinas que non hai.

De entrada, Baldo Ramos énos máis coñecido como escritor, Caxigueiro como artista plástico, pero os dous son capaces de traspasar o linde e entrar con éxito na leira menos transitada. Mestúranse, mestúranse como eu mesturo os seus versos que, por veces, falan do mesmo –silencios, soños, cegueiras, …- habitando distintas latitudes:

hai un bosque de imaxes onde medran os silencios (Caxigueiro)

ocos de silencio que nos obrigan a entrar na súa cerna (Baldo Ramos)

de como os silencios se volven cómplices / da imposibilidade de nomear (Baldo Ramos)

algunhas verdades non se ven / por falta de audiencia (Caxigueiro)

palabras para habitar / desoutro lado da cegueira (Baldo Ramos)

Podería seguir.

 II

Os que entenden din que Caxigueiro é un bo artista plástico. Non o dubido, pero tampouco podo afirmalo porque carezo de criterios defendibles para valorar iso. O que si sei é que unha noite de néboa destas que caen con frecuencia polas terras de Mondoñedo vou ir ó seu obradoiro a San Martiño e voulle romper todo. E despois de escacharrar canta peza teña elaborada ou en proceso de selo, voulle desgraciar as ferramentas e vou botar ó río os materiais cos que traballa, para que se nutran as troitas.

Non é que eu sexa un esculturicida vocacional; o que pasa é aprecio a palabra fermosa e ben escollida, e dáme rabia que o seu bo labor como escultor tape as súas cualidades como poeta. Así, privado do seu labor plástico -que xa rexurdirá-, agromarán desde o medio das ruínas os versos con toda a intensidade, coma xostregazos na alma.

din dun pobo
que para vivir de aluguer
vendeu o amencer
a néboa e a memoria 

non son felices
os homes
non lembran o sabor das bágoas.

 III

Da Cidade da Cultura non vou falar. Xa propuxen un día sementar rodaballos Pescanova no Gaiás e manteño a idea, pero mentres non me fan caso, aplaudo a presenza dos ollos das palabras mirando tanto baleiro, alí e en todo o que nos rodea, coa esperanza de que un día os homes do pobo que vive de aluguer recuperen a memoria porque

debaixo do paraugas 

todo é posible

cando a pedra escoita

e ti gozas 

co canto das pucharcas.

                                        (Caxigueiro) 

Cheísmo

E non pensaría ninguén en pagarlle 20 € a alguén que asesorase sobre o uso de TE e CHE ou en preguntarlle a calquera alumno da ESO que se manexe cun mínimo de dignidade?

Encima temos que desexar que siga sendo o que é, que seica é clave.

E aínda haberá que estar agradecidos por non termos que facer o pino para ler, como pasa alá por Vea, onde o país xa anda patas arriba:

Seara

Leo desde lonxe unha entrevista con Pintor co gallo da presentación en Lalín de Seara. Leo desde lonxe e aplaudo calado desde o fondo da bancada. Leo, sorrío e lembro.

Sorrío coa primeira resposta, cando explica a orixe de Máis vidas: unha desculpa cos animais maltratados nos xogos da infancia -saltóns con pallas espetadas para convertelos en helicópteros, moscas sen alas para que non voasen,…-. Sorrío porque tamén eu deixei coxos os saltóns, eivadas as bolboretas, pillei rulas con ichós e seguei vidas de paxaros espreitando calado debaixo das cerdeiras: papo á vista, balinazo, poff,  plumiñas voando e caída en picado do merlo larpeiro. Tamén me valían os paporrubios inocentes. Que San Seprona me perdoe. Aínda hei ter que escribir un libro en desagravio.

Lembro. 1971. A miña galiñescola. Unha morea de libros encima da mesa do mestre da democracia –como dixo Manolo aquela noite entre os carballos-, que nos miraba desde a portada coas mans no peto, rodeado de ollos incomprensibles, tristeiros. Exemplares de Gándaras. Non sei cando o lin con xeito por primeira vez, que daquela se cadra non sabía abondo. O que sei é que houbo un día no que se me meteu na alma “Escribeu o fillo desde Dusseldorf / ...”. Interioriceino ó meu xeito, que tamén un apandou co seu Dusseldorf. A emigración. Pero eu non viña aquí a espirme ante vós...

Sigo lendo a entrevista e atopo o “tour” por Quián. O mesmo tour emotivo que un día Pintor me brindou nunha tarde de verán que acabou en diluvio e case despelote no cuberto, para enxoitármonos. Aínda rimos co naufraxio!

Seara. 330 páxinas de versos que exactamente agora, cando o reloxo marca as 20:32, Pintor sementará ós aires de Lalín para que o vento os leve desde Quián ata o Morrazo. Eu aplaudo calado desde o fondo da bancada beiranorte e fágolle a réplica cos dous primeiros poemas de Gándaras, que quedaron fóra da ceifa: Xa brilan, xa veñen alén dos fachos da noite, os anxos. (…) Toliño me din. Vai toliño! Voltan os cans a ladrar. Tamén eles merecen estar, que abriron o camiño.

O Irixo

EL IRIJO 19, CARBALLINO 32. Os meus ollos tropezaron durante anos a diario con esa mensaxe escrita nun sinal de estrada, cando ía no autobús para o colexio.

Toponimicidios á parte, a pesar dos poucos quilómetros que me separaban deses lugares, para min era un mundo absolutamente descoñecido, distante, case misterioso. Tardei ben anos en ir por primeira vez ó Irixo. Sabía que había que seguir máis alá de Lebozán, que chamabamos Lobozán ou Lobezán e eu imaxinaba sempre cheo de lobos, e pasar a Cruz da Grade, que me daba medo porque tiña oído contar ducias de veces historias de bandoleiros que saían alí ó paso da xente que ía ou volvía da feira de non sei onde. Durante anos, se eu tivese que indicar un lugar de visita desaconsellada diría sen dubidar A Cruz da Grade, e despois o Bronx. Supoño que unha idea parecida tería Cela ó escoller esas terras para ambientar por alí algo da súa Mazurca para dos muertos.  

ILUSTRACIÓN DE MAZURCA PARA DOS MUERTOS

Despois fun ó Irixo. Atravesei varias veces a Cruz da Grade e nunca me saíron bandoleiros. Perdinlle o medo a esa zona. Ademais, O Che deulle lirismo e ata me acabou parecendo terra agradable de ver e visitar. Terra calada, que garda as esencias sen facer barullo, que tamén esmorece sen facer barullo.

Agora hai ruído e un descobre que existe xente que quere manter o que ten, xente orgullosa do seu… tamén hai xente orgullosa do seu Alcalde porque non perdeu moito o tempo cos libros nin cos estudos.

Tamén hai profesores que loitan por educar nenos fillos de xente así, en todos os lados, e encima teñen oír o que teñen que oír.

Memoria e verdade

I

Hai moito tempo, non sei onde, fóronseme os ollos a un poema de Ángel Miguel Queremel, un autor venezolano, e quedáronme gravados na memoria uns versos que me impresionaron:

Aún recuerdo el impacto de las balas

en el cuerpo caído del compañero muerto

(...)

Ó repetilos, con tanto fonema oclusivo, parecíame mesmo oír o ratatá das metralletas e o impacto dos proxectís nos corpos dos soldados tirados no chan.

Pasados uns anos, conseguín o libro e puiden reler o poema enteiro. Titúlase "Manifiesto del soldado que volvió de la guerra". Tamén puiden comprobar que a memoria me traizoara e que os versos que eu lembraba dicían, en realidade:

Yo sé a lo que suena
la bala que hiere el cuerpo del compañero ya muerto
(…)

O poema enteiro ségueme parecendo estremecedor, xa desde o comezo...

Sabedlo.
Las balas perdidas mueren en la boca de los muertos olvidados

... pero os outros versos en concreto gústanme máis na versión que a miña memoria recreara, erradamente.

II

No suplemento dun xornal galego lin hai uns cantos anos un poema que facía un chamamento á defensa do idioma a partir da planta camariña, unha especie de "ecolingüismo", supoño. Gustárame moito a cadencia, as evocacións,… Nin me acordo do nome do autor, que non era moi coñecido, nin da maior parte do poema. Tan só lembro o comezo e un verso de contra o final:

Eu plantei unha flor camariña
(…)
camariña das linguas, camariña…
(…)

 Teño medo de atopalo.

III

Ás veces, as ensoñacións superan a realidade.

Valados

A min gustábanme os valados que xa non hai, case. Fóronse esbarrigando e boto de menos a súa presenza camuflada na paisaxe, coma exércitos en ringleira.


Non reciben mimo os valados. Deberían ter, cando menos, a mesma consideración ca os hórreos, os cruceiros ou os petos de ánimas. Pero non; os valados son vítimas do esquezo e caen de seu ou a golpe de excavadora sen que ninguén mire para eles.   

Os valados da miña infancia eran anchos e exhibían fachendosos a arte dos arxinas. Eu camiñaba por eles xogando a ser funámbulo, con seguridade, case con tanta coma cando ía polos camiños que delimitaban. De vez en cando movíase unha pedra e había que recompoñer o equilibrio para non caer. Bo adestramento para a vida, que é así.

Os valados da miña infancia tiñan buratos para os lagartos e revestíanse cunha manta de musgo cando a sombra dos carballos era duradeira e había lentura nos cachotes.

Tamén tiñan rebos para arrebolarlles ás culebras e ós inimigos. 

Agora estamos indefensos.

Bo Nadal 2011

A trapallada do Valedor

A TRAPALLADA DO VALEDOR E PROBAS DA MALA FE DO "SALVADOR"

I
Pedro Larrauri, coordinador de UPyD en Vigo, detecta que na px. 57 do libro de texto de Coñecemento do Medio da editorial Vícens Vives figura un cadro que reproduce uns fragmentos do Estatuto de Autonomía de Galicia, entre eles o punto 1 do artigo 5, que indica que “a lingua propia de Galicia é o galego”.

O Sr. Larrauri quéixase ante o Valedor do Pobo de que non se faga constar tamén que o castelán é idioma oficial en Galicia, e esquece dicirlle ó Valedor que esa información aparece xusto na páxina anterior do texto:

O Valedor do Pobo insta á Consellería de Educación a que actúe contra tamaña eiva e a Consellería actúa solicitándolle á editorial que envíe unha addenda a todos os centros nos que se use ese libro.

No blog do Sr Larrauri pódese ler polo miúdo a súa argumentación:

Vaia… se nos fixamos un pouco comprobaremos que é el quen suprime interesadamente fragmentos do art. 5 do Estatuto. Vexamos. Segundo el, do artigo 5 do Estatuto, no texto consta o punto 1:

1- A lingua propia de Galicia é o galego

 Pero faltan outros fragmentos:

“no se dice que el artículo 5º del Estatuto continúa diciendo que el castellano es también lengua oficial, que se debe garantizar el uso normal y oficial de los dos idiomas, y que nadie podrá será discriminado por causa de la lengua. No se dice nada de eso, ni se hace referencia en ningún otro sitio del libro al idioma castellano en su condición de lengua cooficial”

A última afirmación xa quedou demostrado que é mentira: iso aparece na páxina anterior do libro, que supoño eu que será  “otro sitio del libro”.

En canto ó resto, se lemos íntegro o art. 5 do Estatuto atopamos un “casual olvido” :

ARTIGO 5

1. A lingua propia de Galicia é o galego.
2. Os idiomas galego e castelán son oficiais en Galicia e todos teñen o dereito de os coñecer e de os usar.
3. Os poderes públicos de Galicia garantirán o uso normal e oficial dos dous idiomas e potenciarán o emprego do galego en tódolos planos da vida pública, cultural e informativa, e disporán os medios necesarios para facilita-lo seu coñecemento.
4. Ninguén poderá ser discriminado por causa da lingua.

Xa é casualidade que Larrauri -a estas alturas xa non me dá a gana de chamarlle Sr.- salte o fragmento do Estatuto que eu reproduzo en negriña e que figura xusto entre os dous fragmentos que el bota de menos.

Pero a pesar da terxiversación e da mala fe evidente deste túzaro, o Valedor do Pobo e a Consellería actuaron como actuaron.

II

Eu pregúntome:

•  Os libros de texto son palabra sagrada por encima do profesor ou son unha ferramenta máis, pero non única nin definitiva?
• Acaso se menospreza tanto a capacidade dos profesores para engadir, suprimir, matizar ou comentar o contido dos textos?
• Van actuar o mesmo o Valedor e a Consellería se alguén lles notifica, por exemplo, que nun libro de texto falta EN  no listado das preposicións, o ARANÉS no apartado das LINGUAS DE ESPAÑA ou o título dunha obra no apartado relativo a un autor? Moito o dubido...

A lingua propia de Galicia é o galego

Artigo 5.1 do Estatuto de Autonomía de Galicia: A lingua propia de Galicia é o galego. 

Artigo 5.1 do Estatuto de Autonomía de Galicia: A lingua propia de Galicia é o galego.

Artigo 5.1 do Estatuto de Autonomía de Galicia: A lingua propia de Galicia é o galego

Artigo 5.1 do Estatuto de Autonomía de Galicia: A lingua propia de Galicia é o galego.

Artigo 5.1 do Estatuto de Autonomía de Galicia: A lingua propia de Galicia é o galego.

Artigo 5.1 do Estatuto de Autonomía de Galicia: A lingua propia de Galicia é o galego.