Escafulindo das circunstancias

Son longas as horas. Os encamados falan e un pensa no que lle cadra.

I

Meu pai cóntame por enésima vez as historias do Val d’Arán, onde traballou antes de eu nacer:

Tardaron polo menos dez anos en facer aquel túnel. Antes, no inverno, seica había semanas nas que estaban incomunicados. Só se daba entrado alí por Francia, pero non por baixo.

Eu penso desde o meu terreo: Se cadra é precisamente por iso polo que existe o aranés.

II

O da cama do lado -47 anos en Arxentina- fala de cando a mili, co seu acento de alá:

En Navarra estábamos varios gallegos. Todos los domingos nos llevaban a misa. Y un día el cura suelta en medio del sermón:
- Madres que tenéis hijas, encerradlas, que hay gallegos cerca.

El Capitán, sin esperar ni un segundo, grita en medio de la misa:
- A formar, ar!
- Media vuelta, ar!

Nos sacó a todos de misa y no nos volvió a llevar en toda la mili.

III

Aínda bo foi; Rosa Díez aplaudiríalle ó cura. O pai enlaza:

Tamén unha vez marcharon uns canteiros polo medio dunha misa. Había unha cuadrilla traballando nun sitio e empezaron a aparecer mozas preñadas. Ós homes do lugar non lles gustou aquelo e armaron para darlles unha malleira á saída da misa. Pero o cura, que sabía o verbo dos arxinas, aproveitou o sermón para avisalos:

-Arxinas que quilastes e non xaspeastes, escafulide da keikoa, que cando anisquedes os verceiros quérenvos acalmar*.

E así pasan as horas.

REMATE: Levo días observando a comunicación entre médicos, enfermeiras/os e pacientes e chego a unha conclusión: co perfil que abunda, só un insensato pode cuestionar a necesidade de que os profesionais da medicina teñan coñecementos de galego.

NOTA: Interésanme os matices lingüísticos de todo o anterior, non os comportamentos, que ben sei que darían para falar...

*- Canteiros que fodestes sen pagar, fuxide da misa que, cando saiades, os veciños quérenvos pegar.

Libros, lugares, momentos

Non gardo memoria das circunstancias nas que lin a maior parte dos libros que fun debullando ó longo da miña vida. Pola contra, hai uns cantos que asocio inevitablemente con momentos e lugares concretos:

Xa contei noutra ocasión que a primeira lectura de Longa noite de pedra tráeme á cabeza unha viaxe en autobús por terras de Ponte Ledesma para ir xogar un partido de fútbol. Con pólvora e magnolias lévame ó bar Os Porches, en Santiago, con música de Mike Oldfield soando na máquina. O Molloy, de Beckett, lino a golpes de té con leite nunha habitación do Viacambre, en 1º de Facultade. Baleas e baleas, de Luísa Castro, recórdame o regreso de Lisboa nun comboio destartalado. E así pasa con algúns outros.

Moito me temo que As razóis d'Anxélica, de Aurora García Rivas, vai quedar inevitablemente unida ás interminables horas nun garito de Urxencias escoitando como música de fondo o pi pi pi pi pi pi do monitor que marca a liña da vida de quen me deu vida, co medo sempre a que perda os pes e deixe os is desvalidos co seu piiiiiiiiiiiiiiitido irreversible. Merecía mellor sorte a novela de Aurora, pero non andan os tempos moi de cara.

Boto a cabeza un par de días fóra do zulo e volvo reparar en cousas que habitualmente me ocupan. Non entendo nada. Non sei a que xogan Valedores, Conselleiros, Presidentes e outras xentes do País. Mañá volvo ó zulo. Visto o visto, aínda hei ter que agradecelo.

A forza que vén de lonxe IX: David Clark. Pensións e música

A SERIE EMPEZA AQUÍ

I
David Clark é un escocés que un día se trasladou a Cataluña debido ó seu interese pola transición española. Alí soubo da diversidade do Estado e contáronlle que o que se parecía a Escocia era Galicia.

Quixo coñecer estas terras, viaxou polo norte facendo autoestop e chegou a Ribadeo, onde pasou unha noite nunha pensión. Pola mañá escoitou música nosa que lle pareceu súa e xa non tivo dúbidas. Era Milladoiro. Desde aquel día exerce de galego-escocés e loita por tender pontes que cheguen desde o Miño ás altas terras de Inverness. David Clark, forza que vén de lonxe.

II
Disque Curros Enríquez pasou unha noite en Ourense nunha das viaxes que de vez en cando facía a Celanova para visitar a súa nai, a quen quería, e pelexar con seu pai, a quen seguramente tamén quería.

Era unha noitiña de verán e oíu que uns nenos cantaban baixo a súa ventá unha canción de letra que lle resultou familiar. Tratábase da súa Cantiga, poema que publicara algún tempo antes nunha revista e que se fixera moi popular sen el sabelo. Curros, que era algo toxo, seica colleu un cabreo do demo porque, no proceso de popularización do seu texto, alguén cambiara o primeiro verso, No xardín unha noite sentado por Unha noite na eira do trigo.

Curros era así, pero que non se queixe, que ben lle amañaran o poema; os xardíns diante das casas non debían ser daquela cousa moi galega.

III
Hai uns vinte anos cheguei eu unha noitiña de agosto a Muxía, como final de etapa dunha inesquecible viaxe pola Costa da Morte. Moito hotel non había, ou non dei con el, e fixen noite nun hostal. A noite era agradable e quixemos saír dar unha volta despois de acomodarnos. No outro lado da rúa, xusto diante da porta, á beiriña do mar unhas rapazoulas cantaban fermosamente un texto de Pondal:

Meniñas da Cruña de amabre despexo, de falas graciosas e pasos lixeiros, deixá de Castela os duros acentos:falade, meniñas, falade galego.

Déronme ganas de ir alí e darlle unha aperta a cada unha. Non o fixen, que un non exterioriza canto sente, pero non as esquecín nunca. E elas, que andarán agora polos trinta e poucos, non o saben.

Polo que se ve, á beira das pensións pode soar música de espabilar o corazón e quedar sempre no recordo. Pero eles non frecuentan as pensións.

CONTINÚA

Libros oportunos

A Academia de la Llingua Asturiana presentou recentemente o libro Mirandés: situación sociolingüística de una lengua minorizada en la zona fronteriza portugueso-española, do que é autora a filóloga rumana Aurelia Merlán. No acto de presentación participaron os membros da ALLA Ana Cano e García Arias. Si, si..., o mesmo que berraba "Que respeten la frontera!" no documental de Rubén Pardiñas.

En Uviéu atopei tamén hai un par de semanas o libro Cartografía histórica de Asturias, un fermoso volume que analiza e reproduce mapas do territorio asturiano desde o século XVI para adiante. Neles, no lindeiro occidental, sempre aparece a mesma etiqueta, con dúas variantes: Ría de Rivadeo ou Ría de Ribadeo. Nunca outra.

Pero, sen dúbida, o máis interesante que vin foi o libro Bares-tienda en Asturias, escrito por David Fernández Moro e con fotos de Arnaud Späni. Veñen a ser, con matices, as tabernas das que falaba eu hai pouco. Iso é patrimonio e o resto son contos.

NOTAS:

Esta semana puidemos ver, por fin, as probas dunha aldraxe á toponimia levada a puntos impensables (Desván de los Monjes, Toro). Non sei moi ben se é para rir ou para chorar. Por se fose pouco, hoxe mesmo dannos a segunda cunca, para que quedemos ben mantidiños.

Tamén soubemos que Joan Báez actuou en Vigo, saudou en galego e cantou "Adios ríos, adios fontes". Seica llo debemos a Robert Duift, intérprete de Joan Báez, galegofalante dos EEUU e profesor na Universidade de Vigo. Parabéns.

"Hestoria tapecida"

Runna Pentti sentou na barra dun porto do golfo de Riga e mirou as ondas que batían unha e outra vez contra unha lancha. Runna Pentti era poeta. Formárano en ruso pero el sentiu que tiña que escribir en estonio, unha lingua ridiculizada ata o extremo e que xa só falaban campesiños e borrachos nos portos de Haapsalu. E Runna Pentti escribiu uns corenta libros nos que, segundo Alfred Solov, reconstruíu unha e outra vez aquel instante na ribeira do Báltico.

Cóntanos todo isto Xuan Bello, o mellor escritor en asturiano e quen sabe se asturiano sen o en, en La hestoria tapecida. Xuan Bello é un poeta que leva tempo escribindo en prosa o mesmo verso. Engaioloume hai uns anos a Hestoria universal de Paniceiros como me engaiolou agora La hestoria tapecida. Lera inédito “La perspectiva de la eternidá”, un dese relatos de fronteiras que a min tanto me gustan, que naceu hai uns anos no Cantón de Ribadeo e que o autor me mandara xa daquela. Coñecín agora a historia de Fanny, a avoa que viñera de cerca de Odessa, dunha aldea que ela sabía nomear en yiddish e que xa non se dá atopado porque ninguén sabe como se chama en ruso ou en ucraíno. Coñecín a bisavoa Olimpia, que emigrou a Bos Aires porque un veciño entrou na casa e pasou ante ela co sombreiro posto, e negouse a vivir nun sitio onde os cabaleiros non se descobren ante as damas. Coñecín a Nuno, que chegou de Cabo Verde a Lisboa falando krioulo e pensando que o portugués só se escribía, e chorou de desarraigo cando llo oíu falar ó pai por vez primeira. Coñecín hestorias que falan de Uviéu, de Nairobi, de L.luarca, de Coímbra, Braga, Xixón, Roma, El Pandiel.lu, ... historias que en realidade falan sempre de Paniceiros.

Rematei o libro estomballado encima da cama, cun ollo na ventá esperando o saúdo túzaro de Xinthya e outro ollo posto nas historias que esconden a tristeza de quen contestou máis dunha vez a pregunta máis temida. E Mafalda Veiga, sempre tan presente, non estaba alí para salvalo. Nese tempo de tensa calma, esperando esa tormenta perfecta que me inquieta estrañamente máis ca outras, remato o penúltimo capítulo, “El cabu del mundu”, e decátome de que o título coincide co da última novela de Xabier Quiroga, O cabo do mundo , na que o autor do Saviñao reescribe outra vez as mesmas sensacións que xa me deixara en Atuado na braña, a mellor novela galega das que lin a comezos de século, xunto con As rulas de Bakunin. Porque tamén me parece que Xabier Quiroga está sempre reescribindo o mesmo libro.

Ás veces penso que tamén eu levo tempo reescribindo o mesmo post, e cavilo en deixalo así, sen despedidas que tanto me amargan, e penso que ninguén ha de preguntar nin polo seguinte post nin por min mesmo. Pero acabo volvendo. Será que os que imos tendo unha idade estamos sempre botando man do trasacordo, pelexando sempre cos matices.

Disque Runna Pentti comprendeu aquela tarde no golfo de Riga que todo sucede para volver suceder, e escribiu corenta libros na lingua dos campesiños e dos borrachos dos portos de Haapsalu para retratar unha e outra vez, demorada e namoradamente, o mesmo instante: un mozo senta no peirao e sente no corazón a navallada do desexo contraditorio de quedar ou de fuxir. Desde aquel porto do Báltico chegaban en tempos á Península mercadorías que entraban polo porto de Ribadeo e que despois se distribuían por aí abaixo. Entre elas, o kummel, que Risco cita en O porco de pé no festín de D. Celidonio onde o Dr. Alveiros bebeu o seu fracaso; o kummel, que seica se pedía nos bos bares de Madrid chamándolle licor de Ribadeo, onde aínda queda xente que conserva botellas e a onde me chegan arestora todos estes fíos enguedellados.

Orgullos@s do galego

A Coordenadora de equipos de normalización lingüística acaba de presentar a campaña Orgullosos do galego, na que colaboran, entre outros, Luís Tosar, Susana Seivane, Martiño Rivas, María Castro, Antón Reixa, Belén Regueira, etc.

Estamos orgullosos do noso, orgullosos do galego, orgullosos deles.

Barullo na raia I: Dialogando?

Dialogando?
“Estas fronteiras son o meu cárcere”
(Leonard Cohen: The partisan)

Empezo cunha aclaración ó título, o cal non di moito ó meu favor, pero é necesaria e clarificadora do que pode ser o contido: na raia hai pouco barullo, onde máis hai é en rotativas e institucións que están algo para o lado, pero berran tanto que algo nos chega.

I:
- Ti, ¿como te chamas?
- Manolo.
- Manolo, ¿como te chamas?
(Suso de Toro: Polaroid)

II:
Méndez Ferrín érguese un día pola mañá con espírito entre solidario e pillabán e maniféstase publicamente a favor da oficialización do galego do occidente de Asturias, e tamén do asturiano.
En Asturias botan as mans á cabeza por estas palabras e din que todo isto se evitaría se o goberno asturiano declarase oficiais estes idiomas.

A min que mo expliquen...

CONTINÚA

Barullo na raia II: Bautizando o neno

A SERIE EMPEZA AQUÍ

Bautizando o neno
Mentres andamos a trancazos polo nome que lle poñemos, o neno morre de fame. E cando teñamos acordo co nome xa non vai haber onde poñerllo, salvo na lápida, a carón dun RIP.

Ninguén discute que naceu do tronco galego-portugués. Xa bo é! Tamén hai unanimidade en que non é bable ou asturiano fetén. Xa bo é tamén. O do continuum é bonito e ata parece que nos une a todos, pero chega desde Fisterra ata o quinto demo, alá por Romanía, e non nos é moi operativo. Co de fala non imos moi lonxe, a non ser que nos conformemos con ser ensimismados e acomplexados, que fala son todas. De entre galego-asturiano con guionín e galego asturiano sen guionín, galego de Asturias, galego ou eonaviego, eu creo que este último, aínda que estea pouco estendido, é o que menos manca porque non se lle ve na pinta que tamén vive polo outro lado dos parrulos que habitan a ría. Para algunhas cousas é un inconveniente que os idiomas leven espetado na fronte o nome da terra nai. Se en vez de falarmos do galego estiveramos falando do 281279CV, seguro que causaba menos reticencias –e encima ninguén se decataría de que é a data de nacemento e as iniciais de Cotarelo Valledor-. Os idiomas había que nomealos con códigos de barras.

Pero mentres non é así, digo eu que non pasaría nada por chamarlle ó neno eonaviego. Tamén se fala de aranés e de mirandés e todo o mundo que sabe algo de linguas sabe que se trata de variantes do occitano e astur-leonés, respectivamente. Non debiamos perder moito tempo co nome, que o neno ten fame.

CONTINÚA

Barullo na raia III: "Hai un sentir..."

A SERIE EMPEZA AQUÍ

Hai un sentir...
I
Os sentimentos son cousa moi sagrada. Dise que os terrícolas do occidente de Asturias non se senten galegos. Certo, e poida que non se sintan galegos por algo tan terrible como que non son galegos. Pero tamén é certo que, non sentíndose galegos, son poucos os que se senten teimudamente antigalegos, e calquera que lea a prensa pode pensar que son batallón.

É o mesmo motivo polo que os suízos que falan alemán non se senten alemáns, nin os que falan francés no Quebec se senten franceses, nin os franceses do Rousillon que falan catalán se senten cataláns. Pero saben ben que o que falan é alemán, francés e catalán, que unha cousa é a lingua e outra o carné de identidade nacido das fronteiras administrativas. Desta confusión xa teño falado eu noutros lugares.

“Hai un sentir de que a nosa fala é algo distinto do galego”. Moitas veces teño sentido este argumento. Como dicía antes, os sentimentos son cousa moi sagrada, pero filoloxicamente inútiles. E digo eu que aquí estamos falando de filoloxía, non confesando xente que quere librar do inferno.

Se polos sentires fose, o galego durante o franquismo era un dialecto, porque iso era o que se lle dicía á xente e a xente asumiuno e sentiuno, que os colonizadores son moi listos meténdolles na cabeza as súas ideas ós colonizados. Incluso hai quen o sente na actualidade, e mesmo quen sente que é un “dialecto de mierda que yo no quiero que mi hijo estudie”. Pero, aínda que este fose o sentir maioritario durante o franquismo e excepcional na actualidade, calquera persoa á que lle desen ben o Parvulitos sabe que o galego era, é e será (?) un idioma distinto, con personalidade propia.

II
E aínda que os sentires fosen filoloxicamente relevantes, é certo que existen os sentires dos que se fala, pero tamén houbo os sentires de Cotarelo Valledor, de Mediante, de Penzol, etc. E hai os sentires de Quique de Roxíos, de Benigno Fernández Braña, de Crisanto Veiguela, de Ángel Prieto, de Santi Somoza, de César López, Begoña Martín, Xosé Carlos Álvarez, Frías Conde, ... E hai tamén outros sentires silenciados que non cito para non comprometelos. E aínda quedan os sentires de xente que non asina poemas nin relatos nin pezas de teatro, xente coa que asino unicamente cuncas de viño e conversas nos bares e que acenan coa cabeza por non entenderen nada desta guerra.

Os sentires son algo individual, íntimo e sempre respectable, pero se os queremos colectivizar e convertelos en argumento non sería mala cousa telos todos en conta e non só os que conveñen.

CONTINÚA

Barullo na raia IV: Repetindo erros

A SERIE EMPEZA AQUÍRepetindo erros
Creo que no Eo-Navia se están repetindo algúns erros que no seu día se cometeron en Galicia:

1- Disparar contra o inimigo equivocado:
O de inimigo é un dicir, que non hai linguas amigas nin inimigas. O que hai é unhas que teñen mellor exército ca outras.

Tempos houbo, e algo queda, en que parecía que portugués era o peor inimigo para o galego. Hoxe, maioritariamente, o portugués vese como unha porta amiga pola que podemos abrirnos ó mundo facilmente. Portugal non é ningún perigo para Galicia como Galicia non é ningún perigo para o Eo-Navia. O exército forte teno o castelán que é quen se vai asentando e comendo terreo polo noroeste, silenciando as palabras nosas.

2- Centrarse en exceso na cuestión normativa:
Tempos houbo en que aquí andamos a pedradas por un ñ/nh, ll/lh, c,z/ç, por un guionciño para comer o caldo ou come-lo caldo e por media ducia de variantes léxicas. Tardamos en decatarnos de que podiamos sentarnos e amañar o asunto falando, que as diferenzas non eran tantas.

Parece que no Eo-Navia o fundamental é gañar a batalla do y e dos apóstrofos, aínda que se perda a guerra. A normativización é necesaria e mesmo diría que urxente, se se queren superar claramente os usos folclóricos do idioma, pero non pode converterse nunha distracción que impida outros pasos imprescindibles e urxentes no proceso de normalización. Dicía hai pouco nunha reportaxe no Faro de Vigo o amigo Francisco Rivas que en Ribadeo se di “rapaz ou neno” e na Veiga se di “rapacín ou nenín”. Claro que si, tamén en Galicia nuns sitios se fala de becerros ou cuxos e noutros de xatos, nuns sitios de porcos e noutros de cochos, de vacalouras e escornabois, de noces e crouchos, de irmaos, de irmáns e de irmás, ... e non por iso defende ninguén que se trate de linguas distintas. Exemplos así atopámolos en todos os idiomas, pero as variantes léxicas, morfolóxicas ou do tipo que sexa son riqueza, non outra cousa.

Nin o galego é o inimigo da cultura do Eo-Navia nin a cuestión normativa, aínda sendo necesaria, debería ocupar máis esforzo e espazo do estritamente necesario.

CONTINÚA

Barullo na raia V: Informando

A SERIE EMPEZA AQUÍ

Informando

Cómpre que a xente estea ben informada, e por informes que non sexa.

A mediados do 2006 a Secretaría Llingüística del Navia-Eo publicou o Informe sobre a fala ou gallego-asturiano. Trátase dun documento de 44 páxinas que inclúe un pouco de todo, como xa se indica no subtítulo: “Úa perspectiva hestórica, social y llingüística”.

Despois dunha introdución que agradeceriamos máis concreta, para sabermos ben quen e cando comezou o proceso de dignificación da cultura da comarca, cóntasenos unha de romanos que arranca no século I d. C e acábase falando dos distintos tipos de hórreos, dos tellados das casas, do caldo e da empanada. Dáselle despois outra volta ó asunto da identidade e os “sentires” e, por fin, aparecen 7 páxinas filolóxicas nas que se conclúe defendendo a idea do “continuum”. O problema está en que esa liña de argumentación e esas conclusións, con outros trazos, poderían servir para o Eo-Masma, para o Miño-Lérez, para o Candán-Faro ou para o treito Nacional-525 – Nacional- 541. O informe continúa cun capítulo alusivo ó labor da ALLA no Eo-Navia que, polo que se indica, ignorou de xeito oficial a especificidade lingüística eonaviega ata 1995, e remata cun apartado de conclusións e propostas.

A comezos de 2007 a asociación Abertal del Eo-Navia, que tamén ten “un sentir” pero algo distinto, publicou o Informe lingüístico sobre a nosa terra Eo-Navia (Occidente de Asturias). Trátase dun documento de 90 páxinas (iso si, con 9 milímetros menos de alto e dous centímetros e medio menos de ancho), que dedica case 70 á análise filolóxica da zona eonaviega. Parte da postura oficial actualmente en Asturias e despois confróntase coa opinión de dezasete especialistas de distintas épocas e lugares –asturianos e de fóra-, de varios informes de organismos e institucións europeas e achégase a opinión doutras persoas de diversos ámbitos sociais. No capítulo seguinte analízase a fondo a cuestión do nome da lingua do Eo-Navia, sen agachar ningún. Nos dous apartados seguintes faise un pormenorizado estudo dialectal da zona e aplícanse técnicas glotométricas, partindo de 28 trazos dialectais, para ver o achegamento/distanciamento da variante eonaviega ó galego e ó asturiano. Aparecen despois unha serie de consideracións sociolingüísticas e analízase a toponimia e a normativa como exemplos de aculturización. Remátase cun apartado de conclusións e un apéndice con textos comparativos, ademais de cumprida bibliografía.

CONTINÚA

Barullo na raia VI: Cada cousa no seu tempo

A SERIE EMPEZA AQUÍ Cada cousa no seu tempo
A consciencia sobre as particularidades da cultura da zona con respecto ó resto de Asturias xa veñen de vello, pero é nos anos oitenta cando empezan a levarse a cabo iniciativas de xeito organizado:

Non sei eu se en 1989 nacería a asociación Xeira na Caridá se antes non existise a asociación Antola en Santo Antolín de Ibias (1985), o Grupo de Eilao Pro-Defensa da nosa lingua (1986) e, sobre todo a MDGA (1989).

Non sei eu se a Academia de la Llingua Asturiana modificaría os seus estatutos para atender as particularidades do Eo-Navia (1995) e crearía a Secretaría Llingüística del Navia-Eo (1996) se antes non se apoiase desde o mundo académico de Galicia o labor da MDGA.

Non sei eu se nacería a revista Entrambasauguas (1996) se antes non nacese A Freita.

Non sei eu se a Secretaría Llingüística del Navia-Eo tería publicado as Normas ortográficas del gallego-asturiano (2007) se antes a MDGA non publicase as Normas ortográficas e morfolóxicas del galego de Asturias (1990).

Non sei eu se se tería celebrado o I Encontro d’escritores en Gallego-Asturiano na Veiga (2008) se antes non se celebrase a I Escola Fermín Penzol en Ribadeo (2005).

Non sei eu se nacería a revista Trabatel (2008) se non existise antes a colección Òlga (2007).

Non sei eu se algúns dos autores que agora son celebrados en Asturias seguirían esquecidos se antes non os rescatase do olvido Xoán Babarro nos seus traballos, que levar levaban anos aí esperando.

E por non saber, non sei eu se La Nueva España iniciaría a súa brutal campaña contra Galicia se antes La Voz de Galicia non anunciase e iniciase un proceso de expansión cara ó leste, agora abandonado, mercando o Diario de León e anunciando intencións similares con algunha cabeceira asturiana.

CONTINÚA