George Steiner (e Juan Cruz) e o galego

"... me han dicho que hay una universidad en España en la que es obligatorio hablar en gallego" comenta escandalizado George Steiner nunha delirante entrevista na que tamén se ocupa das prácticas sexuais dos xordomudos e defende as guerras como remedio contra a superpoboación. -O que me sorprende é que con este razoamento pida o Nobel para Blair polo seu papel no proceso de paz irlandés e non para Bush polo seu papel na loita contra a superpoboación-.

Volvo ó rego: "Igual que es obligatorio en Cataluña compartir el catalán con el castellano" -respóndelle o entrevistador.

Pero no me compare el catalán con el gallego! El catalán es un idioma importante, con una literatura impresionante. Pero el gallego ¿por qué ha de ser obligatorio en una universidad?

Vexo por aí reaccións contra o filósofo. A verdade é que a min non me sorprende tanto. Os filósofos, chegada unha idade, é o que teñen: soltan unha ocorrencia de vez en cando, rímoslles as gracias e eles son felices o tempo que lles queda.

Aínda lle teremos que agradecer a intención, pero a min cabréame máis que o entevistador, Juan Cruz, non lle desmentise a Steiner a súa afirmación inicial. Porque non é certo! Non hai ningunha Universidade en España onde sexa obrigatorio falar en galego, e se non que miren datos ben recentes.

O que pasa é que hai persoas e medios de comunicación que un día si e outro tamén sementan parvadas ó vento, e o malo é que algunhas acaban prendendo.

Ríos

Gústanme as cidades con río. Pero as que miran para el e lle fan caso; non as que só o usan para convertelo en patio traseiro das casas e tirar o lixo para que o coman as troitas.

Hai cidades que teñen río e nin se decatan. Non se miran nel. Madrid, por exemplo, nunca saca o Manzanares nas súas postais. Porto, pola contra, cánsase de retratar o Douro e as súas pontes.

A habitación do meu hotel de Limerick estaba encima do río e encantábame mirar pasar a auga e os parrulos. Non é a primeira vez que me refiro aquí a auga e a parrulos.

“Me encantan las ciudades con río”, leo en El club de la memoria. Vaia, ho! Un xa non pode ser orixinal en nada.

Cunqueiro seica lle chamou a Galicia é o país dos dez mil ríos, pero os ríos teñen pouca presenza na literatura galega. E cando aparecen case sempre é cun papel secundario. O propio Cunqueiro non lles fixo moito caso.

Lembro agora o Barbaña onde Ferrín afogou o meu tocaio

“— Manolito. Manolito. O Suso afogou onte no río. O Suso afogou onte no río. Erguínme e mirei o río. Era día grande. Non había né­boa.”

e o Miño que Curros puxo a parolar coa locomotora:

“E ti, río dos grandes destinos
que os himnos ensaias dos trunfos ibéricos
requeimadas as fouces de sede
vén o monstro a beber no teu seo.”

O Miño e o Barbaña. Quedan dez mil menos dous sen usar. Todos vosos, escritores.

Os meus visitantes - II: os motivos

Algúns visitástesme a tiro fixo porque sodes amigos ou coñecidos, pero outros chegastes de rebote, desde un buscador. Andabades uns en busca de contidos relacionados coa lingua e a literatura galega: nomes, libros, documentos, conceptos, ... Nada sorprendente. Pero outros viñestes levados por san google, que non sempre vos guiou por camiños lóxicos. Velaquí algo do que tecleastes:

“ariadna gil fútbol barça” .
“modelo belén prieto” –Descoñecía eu esa faceta da escritora veigueña-.
“xabier cordal guapo” –Non me cabe na cabeciña que se poida chegar a min por este camiño. A verdade é que non me cabe na cabeciña que este camiño leve a sitio ningún-
“guapo” –(así, sen máis) Desta vez si que non me estraña que acabase en min o buscador-.
“chourizos ceboleiros”
“feira do viño de chantada”
“meteosat”
“matar toupas” –espero que non sexa nada persoal-
“depredadores especialistas”
“Vai pedra vai”
“lixo de luxo”
“propósito del chegue bara” -pobre Che!-
“cuanto cobra superpiñeiro” - non teño nin idea nin creo que se poida averiguar no meu blogue, pero vese que hai xente moi interesada en sabelo porque a consulta repetiuse en abril e en xuño-
“parvadas” - seguramente o visitante atoparía exemplos de sobra-
“represión Riotorto”

“resumen de a illa do tesouro” –en maio, algún alumno apurado que seguramente non leu o libro andaba buscando isto. Errou de sitio-.
“ku-kus-klan”

Isto empeza a dar medo. Chegado este punto, mellor non sigo mirando.

Os meus visitantes - I: os lugares.

Agosto é mes de rutinas rotas e tamén a min me apetece escribir sobre algo distinto: falareivos de vós mesmos, visitantes do meu blogue.

Ese simboliño con tres columniñas de cores que hai no fondo de todo, na esquerda, dime de vós máis do que pensades. Contareivos algúns dos segredos que me desvela nas noites de lúa chea.

Sei que no que vai do 2008 entrastes na toupeira case 5.000 veces, desde 50 países distintos.

Gustaríame vervos as caras ós responsables das visitas únicas chegadas desde Andorra (17 de xaneiro), Antillas Holandesas (7 de agosto) , Bulgaria (3 de agosto), A China (3 de agosto), Noruega (31 de xullo), Vietnam (14 de xaneiro), India (20 de xullo, e non sigo dando as datas que me canso), Suecia, Irlanda, Eslovaquia, Costa Rica, República Checa, Australia, Rumanía, Liechtenstein, Marrocos, Hungría, Korea do Sur, Finlandia e Paraguai.

Gustaríame saber, igualmente, desde que ignoto lugar entrou o 28 de maio a única persoa que logrou non quedar ubicada. Acaso un marciano?

Tamén sei que me visitastes dúas veces desde Israel, Austria, Xapón, El Salvador, Polonia e Honduras. E tres desde Puerto Rico, República Dominicana, Uruguai e Dinamarca.

En cinco ocasións entrastes desde Suíza, Bolivia e Guatemala. Seis desde Ecuador e Países Baixos. Nove desde Italia.

E os máis asiduos, máis de dez veces, entrastes desde Portugal, Francia, Alemania, Perú, Brasil, Venezuela, Arxentina, EEUU, Chile, Colombia, México, Gran Bretaña e España.

Outro día dígovos o motivo que vos levou a min, que tamén o sei.

O "caballero" de Barcia

Andei utimamente polos camiños da infancia e subín ó Campo dos Marcos, unha finca da casa que me trae moitos recordos. Desde alí vese todo o val do alto Deza, redondo coma unha cunca con picho cara á Ulla.

Busquei de novo un dos marcos que lle dan nome ó monte. É unha lousa grande cun B ben visible e acordeime da historia que oía de pequeno.

Contaban os vellos que os vellos contaban que en tempos chegaba o “caballero” de Barcia montado nun cabalo, seguido duns cantos homes e, onde lle parecía, baixaba do cabalo e mandaba que os seus acompañantes espetasen unha lousa grande, cun B gravado. Eu mesmo atopei unha vez outra, monte arriba. E así ía delimitando os seus dominios, que chegaban desde Barcia ata tan lonxe.

Eu imaxinaba un tipo ruín e caprichoso que se quedaba coas terras que quería polas malas, unha especie de ogro, e tívenlle medo sen saber nada del.

Seguro que detrás da lenda había algo certo da tan repetida historia de abusos á nosa Terra. Arrepíntome agora de non ter indagado dos vellos máis detalles: de que tempos me falaban, de que estirpe era o “caballero”, ...

Gustaríame saber.

(Tamén me arrepinto de non levar cámara para sacarlle unha foto ó marco. Mentres tanto estas letras quedan sen pedra)

O tigre celta - III: os semáforos e Julian Opie

Os semáforos en Irlanda son moi paveros. Hai moitos momentos nos que están pechados durante varios minutos tanto para os vehículos coma para os peóns e alí quedan, uns e outros, agardando a ver a quen lle toca o verde.

Eu creo que nun deses momentos de espera foi cando a Julian Opie se lle ocorreron as súas creacións artísticas, que agora están sementadas por medio mundo, incluídas algunhas rúas de Dublín. Eu puiden ver alí algunhas das súas relaxantes trangalladas.

Volvo ós semáforos: cando abren, o bonequiño dura tan pouco en verde que é absolutamente imposible cruzar toda a rúa. Non hai máis remedio ca botar a correr ou cruzar media rúa en vermello. Eu penso que é unha estratexia contra a obesidade, para que a xente ó ter que correr faga exercicio despois de tanta pinta. Non é mala idea.

Pintor: a forza do buxo en Melide

Foto: M. Busto

Hai tempo que teño unha débeda neste blogue pero non dou xuntado palabras que paguen como deben, porque a fartura foi moita en moitos anos. Como o tempo vai pasando, velaí a imaxe que dá conta de que no Melide natal queda para sempre na pedra a forza de buxo que admiramos desde hai xa ben outonos.

Concibiuse esta sección como unha homenaxe ós textos, ó significado ou á beleza das palabras gravadas na pedra, fronte ás numerosas placas lembrando os autores. Pero desta vez resúltanos imposible quedar só coas palabras, ben fermosas, e esquecernos da persoa. Tampouco queremos.

A fala dos nenos que poden escoller

Conta Paco Sánchez a observación que lle fai alguén ante o comportamento lingüístico duns nenos vascos: estaban falando castelán entre si e éuscaro coa profesora.

A reacción non me é nova. Hai algún tempo visitei o Museo do Prado cun grupo de alumnos e o primeiro que me dixo a guía que contrataramos previamente, despois do saúdo protocolario, foi:

- ¿Y cómo lleváis ahora en Galicia lo de la imposición del gallego?

Andan tan certos de teren a verdade absoluta que nin se molestan en tantear o interlocutor. Custoume traballo non prescindir inmediatamente dos seus servizos, pero optei por tratar de desbrozar un pouco tanta ignorancia. Como non tiña á man os meus tópicos, recordeille o que nos últimos tempos lles lin máis dunha vez a xornalistas coñecedores da situación galega e madrileña como Ónega ou Reigosa: Madrid é actualmente a Comunidade peor informada de todo o Estado.

Cando logramos reestablecer minimamente as relacións diplomáticas, a mulleriña aquela acabou falándome dunha excursión de cataláns na que os alumnos falaban castelán entre si e catalán coa profesora. O mesmiño que o que conta Paco Sánchez.

Eu non sei se é algunha consigna ou unha idea que pariu alguén con intencións perversas, algo así como insinuar que os profesores lles impoñen ós alumnos un idioma distinto ó que eles escollen.

Polo de pronto, eses nenos saben falar dous idiomas e poida que máis aínda, e non un só como pretenden os tangas monolingües ou os intelectuais que se manifestan en defensa de quen non precisa defensa. O reparto xa o farán como queiran cando medren.

O tigre celta - II: a Guinnes

Ten o seu mérito nos tempos que corren converter unha bebida alcohólica en símbolo de identidade sen que actúe a ONU ou os da adoración nocturna, pero o certo é que a Guinnes é o mellor embaixador que ten Irlanda. Máis ca Joyce, seguramente.

Eu pensaba que era un mito iso de que se nota a diferenza entre unha pinta ben tirada e unha que non se tirou como é debido, pero nótase. Tamén é certo que para saborear unha ben sabedeira hai que ter paciencia, pero merece a pena a espera e pódese enredar o tempo observando todo o proceso.

Unha pinta ben tirade seica aguanta unha moeda de euro pousada na escuma. Eu vin como a un tipo de Valladolid lle tragou un céntimo a que estaba tomando mentres Torres marcaba ese gol que deu a volta ó mundo. Ou a pinta se emocionou co acerto do dianteiro medio-galego ou non estaba tirada con todas as da lei.

Ninguén me debuxou o trevo na escuma, pero seica hai sitios onde o fan. Paréceme ben. Se hai quen se dedica ó latte-art non vexo que mal hai en facer Guinnes-art. A arte é o que ten, que está ó alcance de todos. Eu mesmo estou pensando en converterme no primeiro artista de Limp-art. A miña modalidade vai consistir en facer debuxos na vitrocerámica co produto ese que se lle bota para que brille coma a patena. Se cadra chámolle Vitro-art, que farda máis.

O tigre celta - I: o irlandés

LIMIAR

Teño ben claro que sacar conclusións sobre calquera sitio a partir dunha estadía tan curta como foi a miña en Irlanda é arriscado, pero como isto non é ningunha publicación científica, botareime de coto ó río e falarei coma un libro aberto sobre uns cantos aspectos.

O IRLANDÉS

A Constitución irlandesa recoñece o irlandés como primeira lingua do país e, aínda que o seu uso sexa minoritario, creo eu que ningún irlandés protesta por iso nin permite que se menosprece.

O irlandés non se oirá moito, pero vese continuamente. Está presente de xeito xeralizado na rotulación e un nunca ten a sensación de que estea subtitulando o inglés. Todo o contrario: case sempre aparece de primeiro ou de xeito máis destacado.

Nos últimos anos, ó referirse ó espectacular desenvolvemento económico de Irlanda (os anos do tigre celta), non foron poucas as veces que lles lin a columnistas da nosa terra alusións á situación lingüística de Irlanda dicindo, de maneira clara ou simplemente insinuando, que os irlandeses non "estorbaban" os inversores estranxeiros co seu idioma como, segundo eles, facemos aquí co galego.

Pero recentemente lin que en Irlanda hai agora unha renovada paixón polo irlandés, e hai uns días contaban alí que as gaelscoileanna están de moda.

Non me sorprende. Á riqueza fai que un se sinta orgulloso de si mesmo e do seu. Eu sempre digo que a principal diferenza lingüística entre Cataluña e Galicia é que os cataláns son ricos e nós pobres. Por iso eles se sentiron sempre orgullosos da súa cultura, como fan agora na nova Irlanda rica. E non van espantar con iso a ningunha multinacional, como non se espanta aquí por moito que teimen niso catro mentecatos. O que levou as multinacionais á illa verde foron principalmente as favorables cargas impositivas, e alí seguirán mentres as condicións sexan as que son.

Tamén creo que o futuro do galego vai estar moi vinculado ó futuro económico da nosa terra, por iso temos que mirar ben polos nosos recursos e non regalárllelos a ningún Villar Mir.

A conquista de Irlanda

Non hai toupas en Irlanda. Xunto con Islandia, é o único país de Europa non habitado por esta especie.

Ergueuse Ith un día de ceo claro e subíu á torre que erguemos pra á noite alumar a rota que debe seguir o navío. Foi así como conseguiu ver Eire, a illa onde sempre é verán e hai ríos de mel e mazás todo o ano. Como era Ith sagaz singlador botouse ó mar nun barco de coiro de boi e conquistou a illa verde a onde o vento do sur leva o recender dos fieiteiros e das fragas nosas.

Pero Ith non levou as toupas que tunelan as nosas leiras e enchen de outeiriños de terra con lentura as veigas de noso. A iso imos. Dentro duns días, os habitantes de Irlanda saberán máis da nosa cultura en Cork. E saberán tamén da presenza do toupo que fuza na súa illa. En Dublín, en Limerick, ...

Descansará a toupeira mentres tanto. Á volta, contaremos.

(Fragmentos en cursiva collidos de VIII Fragmentos e Cerco de Ferro, de Darío Xohán Cabana)

Membros e membras

Armouna boa a Ministra Aído ó usar a palabra miembras, creando así un feminino inexistente. Non tardaron dous segundos en tirárselle ó pescozo ducias de vampiros ávidos de sangue de garrida moza gaditana.

Non son eu militante acérrimo da linguaxe non sexista, que por veces chega a límites ridículos con tantas raias e palotes (o/-a) estrados polos textos, pero moléstame a malicia que rezuma detrás de moitos comentarios dirixidos contra este membro feminino do goberno porque creo que, no fondo, non representan unha defensa da linguaxe correcta senón un desprezo a ela, ó seu Ministerio e ó labor que lle encomendaron.

É certo que meteu a pata e que acabou de rematala cando quixo amañar o asunto, pero tamén é certo que houbo quen se cebou con ela coma se queimase a RAE con todos os seus membros dentro. Creo que non habería tal reacción se a pifia procedese dun membro con membro, pero Aído é muller, é nova e encabeza un Ministerio que se cadra estorba ós devotos de santos asilvestrados coma Berlusconi.

Non existirá a palabra miembra pero ben certo é que podería existir. A Ministra non fixo nin máis nin menos ca botar man de camiños moitas veces transitados na diacronía do léxico.

Acaso non tiveron unha orixe similar as palabras sincero ou autodidacta?

En orixe sincero non tiña feminino. En realidade nin era un adxectivo, senón que era a preposición sine (para nós sen) seguida do substantivo cera. Hai quen di que a palabra se orixinou no mundo da escultura, xa que os artistas usaban cera para corrixir as imperfeccións das estatuas de bronce, frecuentes cando o metal non era puro. As figuras que non tiñan estes amaños eran esculturas “sine cera”, ou sexa, auténticas, sen enganos.

Outros din que a orixe está no teatro, onde o normal era que os actores usasen máscaras de cera. Pero algúns facíano a cara descuberta, tal como eran, “sin cera”.

Fose dun xeito ou doutro, o certo é que inicialmente o adxectivo que xurdiu desta construción non tiña equivalente masculino e que a forma rematada en –o se creou máis tarde, ó indentificar erroneamente o –a final como marca de xénero.

O caso de autodidacta, do grego “autodidaktos” é similar, só que neste caso a forma que naceu posteriormente foi a rematada en –a.

Vendo a numantina defensa que se fixo do castelán puro, eu conformaríame con que, cada vez que algún político lle dá un couce no fígado ó galego, alguén reaccionase coa centésima parte dos estacazos que lle caeron a ela. Ah!, claro... trátase do galego e aí vale todo.

Sinceramente, máis grave ca este erro puntual paréceme, por exemplo, o feito de que nos pasaportes españois haxa faltas de ortografía xa que aparece en dúas ocasións o demostrativo con til cando non ten por que levalo ó non haber ambigüidade ningunha. Trátase dun documento oficial de deseño moi coidado, e a linguaxe ben merece o mesmo esmero cás rotas de Colón ou cós camiños migratorios dos morcegos.

NOTA: Se alguén precisa "autoridade", véxase TILDE 2 no Diccionario Panhispánico de Dudas (punto 3.2.1)