A risas coa lingua

Nunha entrevista en Galicia Hoxe (27-4-2008), D. Manuel Fraga di: “...multar a un señor en Cataluña por non rotular en catalán é cousa de risa...” .

Supoño que, como bilingüista harmónico que é, tamén escacharía a rir cando, en 1992, o goberno que el presidía incoou expediente sancionador contra Erika Mel, de Arzúa, por non rotular en castelán.

Chistosos hainos en todos os sitios.

Celso Emilio Ferreiro viaxa en Metro

O teito é de pedra,
de pedra son
os muros i as tebras.

Lembro ben a primeira vez que lin estes versos de Celso Emilio: ía nun vello autobús de Mosquera que me levaba para xogar un partido de fútbol pola sinuosa estrada que vai de Vila de Cruces cara ó val do Ulla. O libro era de Poli, aquel bo futbolista e mellor persoa que acabou nas categorías inferiores do Celta, que ía ó meu lado. Os dous eramos estudantes de ensino medio, os dous xogabamos ó fútbol, os dous liamos.

De pedra o chan
i as reixas.
As portas,
as cadeas,
o aire,
as fenestras,
as olladas
son de pedra.

Pasaron 26 anos. Leo estes versos mentres viaxo con dous alumnos que teñen a idade que eu tiña daquela. Van a ó sur de Móstoles para xogar un partido como eu ía daquela. Lémbrome do Longa noite que Poli levaba no bolsillo e que eu devorei aquela tarde.

Pero desta vez leo a Celso Emilio na parede dun vagón do flamante metro de Madrid. Liña 10, enlace con Metrosur. Nada de curvas, nada de paisaxe. En fermosa presentación penduran os versos en versión bilingüe, a dobre columna. Fágollelo ver ós meus alumnos. Sorpréndense. Non sei se é a primeira vez que len a Celso Emilio nin se o van lembrar dentro de 26 anos. Tanto ten.

Os corazóns dos homes
que ao lonxe espreitan,
feitos están
tamén
de pedra.

Ese é o camiño. Aplaudo a idea veña de quen veña, aínda que sexa da detestable marquesa de Murillo. Ese é o camiño.

Eu non lle pido ó Estado enteiro que saiba falar o meu idioma, pero si que saiba da súa exacta existencia e do que nel facemos, do que vale, do tesouro que todos temos. Que o valore, que o aprecie como eu aprezo a catedral de Burgos ou os muíños de vento do Campo de Criptana.

Mereceu a pena a viaxe, aínda que pasase sen cea. Ese é o camiño.

I eu, morrendo
nesta longa noite
de pedra

(e de fame).

O Cambedo, Gernika, memoria

Motivos que non veñen a conto téñenme estes días a voltas co asedio do Cambedo.

Cambedo. Palabra baleira para moita xente, historia oculta, roubada. Non sei se é peor a brutalidade dos feitos ou tanto silencio máis de 60 anos depois de sucederen.

21 de decembro de 1946. Máis de 1200 soldados, policías, gardas civís e falanxistas asedian e arrasan sen piedade varias casas do Cambedo, unha aldea arraiana duns 200 habitantes, coa excusa de capturar a un grupo de guerrilleiros antifranquistas galegos, oficialmente simples bandoleiros, que supostamente asaltaran un autobús de liña regular entre Braga e Chaves.

Todo, incluído o asalto ó autobús, fora argallado polas autoridades de Franco e Salazar, que tamén se encargaron de manipular o escaso tratamento que a prensa da época deu ós feitos.

Nada souben nunca do asunto ata que lin no número 16 de A Trabe de Ouro (1993) os artigos de Paula Godinho e Carlos G. Reigosa, que inclúe en nota a pé de páxina as valiosas manifestacións de José da Cruz, o sarxento de artillería que dirixiu o bombardeo.

Nenos mortos, vellas mortas, vacas mortas, cans coas tripas arrastro, tellados desfeitos, palleiros e casas ardendo. "Quédame unha bala e esta é para min". Devastación.

Ferrín, en Estirpe, converteu en longo poema esta barbarie:

chumbo no ventre, ollos abertos de nena morta
de garota triste
(...)
Disparo, viaxe ó centro do ollo, a luz que cega, en branco fica mestre Xoán Salgado
(...)
Va señores, que lles digo fogo de morteiro e de metralladora.
(...)
Dous mil contra o Cambedo, lembren Tebas.
(...)
Os palleiros en lapas
vexan como aquel can arrastra un intestino.
Vacas loucas, louquiñas
arden ...

Hai dous días, ante o Gernika, véuseme o Cambedo á memoria, no ano da memoria. E concordo con Bermejo, palabra por palabra. (Libro aberto, 3-12-07, minuto 36 e seguintes).

O galeguismo da cidade da Coruña

César Casal quéixase hoxe na súa colaboración en "La Voz de Galicia" da etiqueta de "antigaleguista" que se lle colgou á cidade da Coruña.

Nun enternecedor artigo o xornalista repasa toda a tradición galeguista da cidade, que non é pouca: Curros, Pondal, Ánxel Casal e a editorial Nós, Vilar Ponte e as Irmandades da Fala, a Real Academia Galega, Pascual Veiga, a Cova Céltica, Domingos Merino,... son nomes unidos para sempre ó galeguismo e á Coruña.

Certo. Eu tamén penso coma el e creo que os coruñeses, en conxunto, apandan cunha imaxe que non lles corresponde, pero tamén deberían ser conscientes de que esa imaxe se creou polos desvaríos dun alcalde que eles aclamaron unha e outra vez, un alcalde que ignorou absolutamente a convocatoria do Blanco Amor cando lle tocou, que gastou cartos de todos en loitar contra un topónimo que a lexislación democraticamente establecida recoñece, que se riu da lei e das sentencias, que aproveitou canto momento puido para facer declaracións ben pouco amables para a nosa cultura, que aínda ornea de vez en cando desde o seu retiro divino.

Con todo, o impresionante pasado galeguista non hai quen llo quite á cidade. Agora só falta que os coruñeses, César Casal incluído, honren esa tradición de vez en cando, porque a memoria hai que regala para que non seque.

Proverbio en gaélico

"Tir gun chanan, tir gun anam".

Tradución:

"Un país sen lingua é un país sen alma".

Mirade que bonito é. Hjemslev dicía o mesmo pero de xeito máis aburrido. Tamén Murguía. E moitos outros.

Falar inglés

Un artigo de “El País” refírese ó pouco dominio do inglés que temos neste país. É un motivo recurrente. De feito, eu creo que cando un xornalista non sabe de que escribir métese cos nacionalistas ou recorda as nosas carencias en canto ó dominio de idiomas. Pero non por iso deixa de ser certo.

O bo do artigo é que por unha vez non se relaciona o descoñecemento do inglés co estudo do galego, catalán ou éuscaro. Todo o contrario: alúdese ó gurú David Graddol, que di que un dos factores que convidan a ser optimistas é o feito de que en España haxa zonas bilingües, coma Cataluña e Euskadi. De Galicia non di nada, pero é de supoñer que o razoamento sexa aplicable.

E non só iso: recoñécese que quen máis está presionando para favorecer políticas de aprendizaxe do inglés é o nacionalismo, con CiU á cabeza. É a vantaxa de sabermos que o coñecemento dun idioma non quita o doutros, por moita mentira que se difunda urbi et orbi desde Madrid. Hai só uns días, mentres subía cara á Alhambra nun deses taxis que traen a COPE posta de serie igual cós airbags, oín como alguén vomitaba que agora xa non só se impón o catalán, o galego e o éuscaro, senón tamén o bable en Asturias. O malo é que hai xente que cre esas barbaridades; o bo é que un aforra a propina que pensaba darlle ó taxista.

Volvendo ó descoñecemento do inglés, o ensino é un dos factores ós que se culpabiliza da situación, aínda que non o único. Eu non sei que pasa, pero aínda que mudan as estratexias, non cambian os resultados.

Non van tan lonxe os tempos nos que non se estudaba nin palabra de idioma estranxeiro ata os doce anos, en sexto de EXB. Agora cando un neno nace, despois de levar a azouta da comadroa para ir afacéndose ás que lle esperan na vida, se o cativo é galego pide perdón, que é o primeiro que facemos os galegos ó nacer por se acaso, e a continuación ponse a estudar inglés. Despois mama algo e pasados uns días vai para a casa e segue estudando inglés. E nin así.

Machado de Assís, que para moitos é o mellor escritor negro de todos os tempos e a quen o goberno brasileiro lle dedica este ano 2008, non foi á escola ata os 12 anos pero pouco despois dominaba inglés, francés e alemán.

Se cadra teñen razón esas amigas miñas que din que se alguén quere saber inglés o que ten que facer é estudar inglés, pero en serio. Nin máis nin menos.

Tempo do ku-kus-klan

Achégase o tempo do ku-kus-klan en todo o país e as toupas tamén queremos gozar co espectáculo, así que a toupeira queda pechada ata que remate Semana Santa. Despois seguiremos "fuzando".

Ás veces xa non sabe un de onde saen tantos encapuchados de cores. Para min que son os mesmos, que pasean en círculo unha e outra vez, con Rouco detrás dándolles co látigo, cambiando de pucho de vez en cando. Investigaremos o asunto.

Saúdos ós lectores.

Artistas

En 1917 Marcel Duchamp, que estivera con obras na casa, foi ó punto limpo para tirar os cascallos, pero como xa estaba pechado non se lle ocorreu nada mellor que entrar nun museo e deixar alí abandonado un vello urinario.

A cousa gustou moito, pareceu moi orixinal e aí empezou todo. Como o tipo colleu sona, desde aquela son centos os artistas que remexen no seu caletre para parir unha extravagancia.

Non sei quen foi un que pintou un portal de Belén nas tetas dunha modelo brasileira -polo menos o neno Xesús pode mamar-. Pat Binder compuxo un muñeco diabólico con radiografías. Christo anda polo mundo adiante envolvendo monumentos en papel de aluminio –a UNESCO debería tomar nota; non é mala idea para conservalos-. Spencer Tunick retrata xente en bólas e amoreada –de "morea", non de "amor"-. Foron xa varios os que expuxeron unha sala baleira, ou sexa, expuxeron NADA. Eles din que é para que a xente experimente a sensación de estar nun espazo baleiro onde previamente puido ver outras (outras?) obras de arte.

Von Hagens anda por aí expoñendo oito cadáveres plastificados que seica lles comprou de saldo a uns mercaderes chineses. A unha tal Araya Rasdjarmrearnsook non se lle ocorreu nada mellor ca tirar no chan dun escenario uns cantos mortos e soltarlles unha conferencia sobre o sentido da vida e a morte. Non sei se colleron apuntes.

Agora acabo de saber que un tal Guillermo Vargas Habacuc, mal-nacido en Costa Rica, colleu un can, atouno na esquina dunha sala dun museo e tívoo alí ata que morreu de fame e sede para que os visitantes gozasen co espectáculo.

Imaxino que o tipo nos poñerá a parir ós que nos escandalizamos con isto e non montamos gresca contra os que deixan morrer todos os días de fame, sede, frío e enfermidades a miles de nenos e non nenos en calquera lugar do mundo. Vale. Fago exame de conciencia, pero tamén propoño que alguén colla o urinario de Duchamp e llo parta na cabeza a Guillermo Vargas para pechar dunha vez o círculo artístico dos despropósitos.

Sancións lingüísticas

Con cara de traxedia presentou o luns Mariano Rajoy un expediente sancionador contra unha inmobiliaria catalá por rotular en castelán o seu negocio. En realidade o expediente non se incoou por usar o castelán senón por non usar o catalán, que non é o mesmo.

Os rótulos poden estar en castelán e en cantos idiomas queira o dono, pero tamén han de estar en catalán porque así o establece unha norma que pode gustar ou non pero que se aprobou democraticamente e que democraticamente se pode cambiar.

E dixo Mariano: ¿Se ha visto cosa igual?

SI, viuse. Viuse en 1992 en Galicia, cando a Consellería de Industria da Xunta na que mandaba o seu PP iniciou expediente sancionador contra a cooperativa Erica Mel por non etiquetar os seus produtos en castelán.

Se eu fose cínico coma Rajoy diría que o fixeron por estar etiquetados en galego, pero sería falso. As normas de etiquetaxe daquela non prohibían o uso do galego como non se prohibe en Cataluña o uso do castelán, pero establecían que había que usar, como mínimo, o castelán.

Digo eu que se mal está agora, mal estaría daquela o que fixo o seu partido. Daquela non dixo nin pío e agora leva días sen durmir polo asunto. A non ser que o galego mereza menos respecto có castelán ou o mel de Arzúa menos cás inmobiliarias.

Eso no pasa en ningún país del mundo! –exclamou escandalizado Mariano-.

SI, pasa, Mariano. Pasa, pasa por exemplo nos Grisóns suízos onde o goberno tratou de protexer a lingua retorromanche dispoñendo que os establecementos teñen que usar, como mínimo, este idioma na rotulación, nas cartas dos restaurantes, etc. ó ver como o alemán aparecía de xeito exclusivo cada vez con máis frecuencia.

E falamos de Suíza, “o marabilloso exemplo da Confederación Helvética”, como escribiu en Galicia na memoria e no horizonte un Fraga que nunca fixo nada por imitar as normas dese país que seica admiraba tanto.

E non é o único caso, porque hai máis países que son conscientes de que todos os seus idiomas son cultura, son riqueza, son motivo de orgullo e loitan por protexelos.

Con todo, eu aínda podo entender que alguén aspire a Presidente sendo sociolingüisticamente analfabeto, cínico, terxiversando tanto a realidade e manipulando a información, porque xa houbo quen o fixo antes e non lle vai tan mal, melena ó vento.

O que non lle perdoo a un aspirante a Presidente do goberno é que sexa tan chafalleiro, que ó final dun debate, dispoñendo dunha mesa enorme, teña os papeis estrados polo chan coma se houbese alí un terremoto forza sete. Iso si que non.

E de escritor: X. Vázquez Pintor

Contoumo Isidro. Será o 7 de xuño, en Melide, terra natal. Por iniciativa da Asociación de Escritores en Lingua galega, a letra E de escritor será súa e para sempre e a palabra lucirá en pedra viva.

(Esta é esa mensaxe que se resiste ó monitor en branco porque non dá nacido como debe, por saberse insuficiente, por non saber por onde empezar. Se cadra é mellor polo comezo)

Á cabeza vénseme borroso un feixe de libros encima dunha mesa vella, moi vella, nunha escola que os emigrantes fixeran nova e laica cos seus cartiños de labregos expulsados. Laro.

Na capa de Balboa o mestre, coas mans no peto e a mirada cravada en moitos ollos de árbore que axexan todo. Gándaras: o agasallo para todos nós. Despois viñeron moitos outros.

Eran seis anos ou así de neno que falaba coma aqueles versos primeirizos e non era quen de lelos.

Son os nenos da miña escola. Nenos
que ateigan de sorrisos o meu tempo
de facer homes. Son anacos tenros
de bondade. Son nenos con dereitos
a ser imaxe.
(...)

Non me era aínda tempo de palabras en papel. Daquela o paraíso eran os ferreiros na de Cavado, o Calvelo fozando na silveira detrás dunha pelota mala ou o Treso tirando valados a patadas cos zocos gastados. Tamén aprender a sumar con pedriñas do camiño que fuxían entre as táboas do piso, e soñar mundos. Pero era tempo de semente para a seitura que sempre chega. Iso eu non o sabía aínda.

Despois viñeron anos de distancia, de vidas non sabidas, de camiños esgallados ata que se xuntaron de novo en Compostela. Desde aquela, poucas pero fondas conversas na beiramar de Cangas, en Quian ou na luz filtrada cada ano polas follas dos carballos. Laro.

Será en Melide, onde empezou todo. O sete de xuño. A letra E de escritor, de excelencia, de enerxía, de entusiasmo, de entrega...

Tamén de mEstrE. De mestre da democracia, sentenciou Manolo na carballeira aquela noite de tortilla e viño tinto.

Noraboa!, como dixo aquel que gustaba da muller do seu fillo.

Morte e (medo á) resurrección das palabras - II

O paisano da viñeta de Santi Gutiérrez refírese ó animal coa palabra porco, pero cando ese animal se converte en comida, cando entra pola boca, xa se chama cerdo, e así o denomina o seu interlocutor.

A cousa non é nova nin só nosa. Pode sorprendernos saber que en linguas tan prestixiosas coma o inglés sucede o mesmo:
Cando os franconormandos dominaban Inglaterra, as Constitucións de Clarendon (1104) prohibíanlle o acceso ó clero ós que falaban inglés; o francés era a lingua do Igrexa e da escola. Aínda no século XIII os frades de Westminster tiñan prohibido falar en inglés entre eles. Os fillos dos ricos aprendían francés e o resto de xente trataba de imitalos. Desde aquela os ingleses denominan o animal coa palabra xermánica pig pero refírense á carne de porco coa latina pork. Dito doutro xeito, o porco-animal fala o idioma de quen o coida e o porco-carne-comida fala o idioma de quen o come.

As palabras coas que os gandeiros galegos denominan as crías da vaca son cuxo, xato, becerro ou tenreiro. Pero cando a Xunta de Galicia quixo promocionar a carne destes animais non se atreveu con ningún dos nomes en galego e optou por “Ternera gallega”. Unha vez máis, o galego para o animal, o castelán para a súa carne.

Pouco cambiou a cousa coa denominación de orixe do lacón, para a que se optou por "Lacón gallego" co esperpéntico argumento de que se se poñía "Lacón galego" a xente podía relacionalo co País de Gales ou cos GAL. Non é broma; as hemerotecas están aí para confirmalo.

Aínda que neste caso non hai animais polo medio –ou si- xa manifestei noutra ocasión o meu cabreo co feito de que recentemente a palabra orujo ou oruxo ince pola nosa terra coma as silvas, tapando a sempre usada augardente ou aughardente que os vellos metían pola gorxa á hora da parva ou da partida e algúns nenos nada máis erguerse da cama, antes de ir á escola, para escorrentar o frío e aturar mellor os sermóns de profesores seguramente tan aburridos coma min.

Parece que os galegos estamos empeñados en matar as nosas palabras que entran pola boca. Pois xa postos, fagamos as cousas ben; tratándose de carne, en francés.

Morte e (medo á) resurrección das palabras - I

Xa escribín noutra ocasión sobre as palabras que morren pola boca. Hoxe recunco:

Hai uns anos publicouse un libro que se titulaba Guía da setas ou cogumelos de Galicia. Rara escolla a do autor xa que setas e cogumelos son sinónimos e a ninguén se lle ocorre dicir que está alegre e contento ou que lle escapa pola meixela abaixo unha bágoa e unha lágrima.

Lembro un artigo de Miguel Anxo Murado no que se poñía na pel do autor e reflexionaba: “Se poño cogumelos moita xente non vai saber o que é, e se poño setas moita xente vai pensar que eu non sei que se di cogumelos”. Aquel autor quería resucitar a palabra cogumelo pero dáballe medo.

Hoxe renovei as miñas reservas de leite Feiraco, marca á que lle son fiel dende hai anos. Dende hai algún tempo os responsables desta cooperativa optan pola dobre rotulación dos seus produtos: por un lado en galego e polo outro en castelán. Mentres estea o galego, nada que obxectar.

Eu tomo leite enteiro, envase azul, porque aínda non tropecei con ningún médico que mo prohibise, pero tamén coñezo o rosa, ese que por un lado pon Leche desnatada e polo outro Leite desnatado.

Desnatado? A palabra nata en galego non existe e polo tanto tampouco o seu derivado. Seguro que os responsables do texto en galego de Feiraco saben que a nata en galego chámase tona pero non se atreven cunha palabra tan distinta e tan distante do castelán. Dálles medo resucitala porque lles parece demasiado rara e optan pola mesturandaina: leite en galego; desnatado, en castelán.

Hai xa ben décadas Antolín S. Mediante, poeta en galego de Asturias, escribiu:

Home que a muller o zurra
non é home nin é nada;
leite que foi estonado
non é leite, senón auga.

Lástima que os de Negreira non resuciten a palabra do de Taramundi. Ocórreseme que poderían reproducir no cartón os versos como mostra de “autoridade”, como fan algúns nas bolsas polas letras galegas, pero poida que o contido dos dous primeiros versos non sexa politicamente correcto nin o dos segundos comercialmente oportuno.

Creo que estonar tería máis posibilidades de recuperarse se non se referise a algo que nos entra pola boca. Xa darei máis probas outro día, que agora vou tomar un café con leite enteiro. O leite estonado segue agardando a que lle toque quenda।

NOTA:

É de xustiza que matice a posteriori a miña mensaxe: o dicionario da RAG recolle a palabra "nata", polo tanto haberá que aceptar a súa existencia en galego. Avogo, con todo, pola recuperación do léxico exclusivamente galego, que é o que corre perigo de perderse, fronte ó que coincide co castelán, que está a salvo.